Hãng thông tấn Tasnim, có liên hệ với Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), hôm nay thông báo các lực lượng nước này đã phóng loạt máy bay không người lái (UAV) nhắm vào tàu quân sự Mỹ trên biển Oman.
Truyền thông Iran cho biết cuộc tấn công được tiến hành nhằm đáp trả vụ tàu khu trục USS Spruance của Mỹ nã pháo và yểm trợ thủy quân lục chiến đổ bộ, bắt giữ tàu hàng Touska treo cờ Iran. “Tàu Touska bị chặn bắt khi đang di chuyển vô hại trên hải trình từ Trung Quốc đến Iran”, hãng thông tấn cho hay.
Tasnim không nêu rõ quy mô đòn trả đũa, số lượng UAV được sử dụng hay mục tiêu cụ thể trong cuộc tấn công.
Quân đội Iran và giới chức Mỹ chưa bình luận về thông tin.
Bộ tư lệnh Trung tâm Khatam al-Anbiya, “đầu não tối cao” của các lực lượng vũ trang Iran, trước đó lên án vụ bắt tàu Touska. “Mỹ đã vi phạm lệnh ngừng bắn và thực hiện hành vi cướp biển nhằm vào tàu thương mại Iran trên biển Oman. Lực lượng vũ trang Iran sẽ sớm trả đũa hành động của quân đội Mỹ”, cơ quan này cho hay.
Theo đánh giá của tình báo Mỹ được New York Times dẫn lại cuối tuần trước, Iran vẫn đủ năng lực quân sự để đe dọa hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, dù ngành công nghiệp vũ khí của nước này đã bị tổn hại đáng kể trong xung đột với Mỹ – Israel.
Các quan chức Mỹ ước tính kho UAV tầm xa của Iran còn khoảng 40% so với trước chiến sự. Dù có thể bị tàu chiến đánh chặn, số UAV này vẫn được xem là mối đe dọa lớn đối với tàu thương mại. Iran còn duy trì khoảng một nửa số bệ phóng tên lửa tại thời điểm ngừng bắn, sau đó khôi phục thêm khoảng 100 tổ hợp, đạt năng lực vận hành khoảng 60% so với trước xung đột.
Sự việc xảy ra trong lúc căng thẳng leo thang ở eo biển Hormuz, tuyến hàng hải huyết mạch đối với nguồn cung dầu mỏ và khí đốt cho toàn thế giới. Khu vực này đã bị đóng cửa gần như hoàn toàn sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch nhằm vào Iran ngày 28/2.
Quân đội Mỹ ngày 13/4 bắt đầu nỗ lực chặn tàu thuyền đến và đi từ các cảng của Iran, sau khi cuộc đàm phán ở Pakistan hai ngày trước đó kết thúc mà không có kết quả và Iran từ chối mở cửa trở lại tuyến đường biển trọng yếu nói trên.
Iran ngày 17/4 thông báo mở cửa eo biển Hormuz để hoan nghênh lệnh ngừng bắn giữa Israel và Lebanon có hiệu lực, song tiếp tục phong tỏa tuyến hàng hải này chỉ sau một ngày để đáp trả chiến dịch ngăn chặn cảng biển do Mỹ thực thi.
Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei tuyên bố Mỹ phong tỏa các cảng và bờ biển của Iran không chỉ vi phạm lệnh ngừng bắn do Pakistan làm trung gian, mà còn là “hành động bất hợp pháp, phạm tội và trừng phạt tập thể người dân”.
Trong video do kênh truyền hình Al Jazeera công bố hôm 10/4, các mặt ăng-ten cùng tòa nhà bên dưới radar cảnh giới AN/FPS-132 đã bị thủng và cháy xém tại nhiều vị trí, mảnh vỡ nằm rải rác xung quanh. Cơ sở này cũng chìm trong bóng tối, dường như do bị cắt điện.
Đây là lần đầu tiên xuất hiện hình ảnh cận cảnh về thiệt hại của tổ hợp radar này kể từ khi nó hứng đòn tập kích của Iran trong giai đoạn đầu xung đột. "Mức độ tổn thất dường như nghiêm trọng hơn so với những gì quan sát được qua ảnh vệ tinh", Egypt's Intel Observer, tài khoản mạng xã hội X chuyên phân tích thông tin nguồn mở về chiến sự Trung Đông, nhận định.
AN/FPS-132 là radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA), thường được bố trí 2-3 mặt ăng-ten thu phát. Thiết kế này cho phép loại bỏ cơ cấu quay của radar thông thường. Mỗi mặt radar sẽ quản lý một khu vực không phận riêng với góc phương vị 120 độ, cung cấp tổng góc nhìn 240-360 độ.
Radar AN/FPS-132 có tầm theo dõi tối đa 4.800 km, được ví như "mắt thần" chuyên cảnh báo sớm về những đòn tấn công bằng tên lửa đạn đạo. Mỹ đang vận hành tổng cộng 5 hệ thống, chủ yếu để phát hiện tên lửa đạn đạo xuyên lục địa phóng từ Nga, hoặc tên lửa đạn đạo khai hỏa từ tàu ngầm ở Bắc Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, có quỹ đạo hướng về lãnh thổ Mỹ.
Bộ Ngoại giao Mỹ hồi năm 2013 duyệt thương vụ trị giá 1,1 tỷ USD, tương đương hơn 2,1 tỷ USD hiện nay, để bán một tổ hợp AN/FPS-132 cho Qatar, kèm theo phụ tùng và hỗ trợ kỹ thuật. Hệ thống này được đặt ở miền bắc Qatar, cách thủ đô Doha khoảng 55 km, có khả năng phát hiện tên lửa phóng từ lãnh thổ Iran và Yemen.
Một số chuyên gia quân sự nhận định tổ hợp thuộc biên chế quân đội Qatar, nhưng do lực lượng Mỹ đồn trú chịu trách nhiệm vận hành. Trang phân tích chiến sự Clash Report cho rằng đây là một phần trong mạng lưới phòng thủ tên lửa của Mỹ nhằm bảo vệ các căn cứ đồn trú ở Trung Đông trước mối đe dọa từ Iran và những nhóm vũ trang ủy nhiệm như Houthi.
Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm 28/2 thông báo đã phá hủy "tổ hợp radar AN/FPS-132 đặt tại một căn cứ của Mỹ ở Qatar". Ảnh vệ tinh thương mại do công ty Planet Labs chụp sau đó vài ngày cho thấy dấu vết hư hại trên mặt radar, kèm theo vệt nước tràn trong nỗ lực chữa cháy.
Ngày 19-4, lực lượng Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu chở hàng M/V Touska của Iran tại Vịnh Oman vì tàu này cố vượt lệnh phong tỏa mà Washington đang áp đặt quanh các cảng Iran. Đáng chú ý, tàu Touska gần đây đã ghé nhiều cảng Trung Quốc và bị nghi vận chuyển hàng hóa lưỡng dụng.
Mỹ vẫn đang giữ tàu Touska để kiểm tra lô hàng. Các nguồn tin an ninh hàng hải nói với Hãng tin Reuters rằng lô hàng này nhiều khả năng mang tính "lưỡng dụng" - tức có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự - sau hành trình xuất phát từ châu Á.
Dữ liệu hàng hải cho thấy tàu Touska đã nhiều lần cập cảng Chu Hải, miền nam Trung Quốc, trước khi đi qua Đông Nam Á rồi hướng về Iran. Các nhà phân tích nhận định đây là một phần trong lộ trình giúp Iran duy trì dòng chảy thương mại bất chấp sức ép từ Mỹ.
Theo một quan chức Mỹ chia sẻ với Fox News, tàu Touska lần gần nhất cập cảng Klang (Malaysia) vào ngày 12-4, sau đó trên đường tới cảng Bandar Abbas của Iran thì bị lực lượng Mỹ chặn lại tại Vịnh Oman, ngay bên ngoài eo biển Hormuz, vào ngày 19-4.
Các nhà phân tích nhận định việc tàu vẫn cố di chuyển trong lúc Hải quân Mỹ gia tăng hiện diện trong khu vực cho thấy hàng hóa trên tàu có thể mang tính ưu tiên cao.
"Con tàu đã cố vượt vòng phong tỏa - dường như là hành động đặc biệt ngu ngốc. Điều đó cho thấy trên tàu có thể có thứ gì đó Iran thật sự đang cần" - ông Ray Powell, Giám đốc sáng kiến minh bạch hàng hải SeaLight, nói với Fox News.
Ông Powell lưu ý tuyến đường của tàu qua Malaysia là điều đáng chú ý.
Theo ông, vùng biển gần eo biển Singapore vốn "nổi tiếng về việc chuyển hàng giữa các tàu" do thực thi pháp luật tương đối lỏng lẻo - chiến thuật này khiến việc truy vết hàng hóa trở nên khó khăn hơn.
Ông cũng cho rằng các điểm dừng tại Trung Quốc đặt ra câu hỏi về nguồn gốc lô hàng, dù chưa rõ cụ thể tàu chở gì.
Ngày 20-4, Trung Quốc lên tiếng chỉ trích vụ chặn bắt. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) nói Bắc Kinh quan ngại về việc Mỹ "chặn bắt bằng vũ lực" tàu chở hàng Iran.
"Tình hình tại eo biển Hormuz hiện nhạy cảm và phức tạp" - ông Quách nói tại họp báo, đồng thời nhấn mạnh các bên cần tránh làm leo thang căng thẳng và "tạo điều kiện cần thiết để hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển được nối lại".
Về diễn biến vụ chặn bắt, CENTCOM cáo buộc thủy thủ đoàn tàu Touska "không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ".
Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã bắn nhiều phát từ pháo MK 45 vào khoang máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy của tàu Touska, trước khi lính thủy đánh bộ Mỹ lên boong kiểm soát tàu.
Tehran xác nhận tàu bị chặn bắt khi đang trên hành trình từ Trung Quốc tới Iran, đồng thời gọi hành động của Mỹ là "cướp biển có vũ trang".
"Thứ ba, 20h giờ miền Đông", Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng bài trên mạng xã hội Truth Social ngày 5/4.
Thời hạn mới đồng nghĩa là Tehran có thêm một ngày so với cảnh báo 48 giờ mà ông Trump đưa ra trước đó. Iran hiện tại đứng trước lựa chọn mở cửa để xoa dịu lãnh đạo Mỹ hoặc đối mặt nguy cơ ông thực hiện lời đe dọa phá hủy các nhà máy điện và cây cầu của quốc gia Trung Đông này.
Ông Trump dường như cũng đã xác nhận tối hậu thư mới trong cuộc phỏng vấn với Wall Street Journal ngày 5/4.
"Chúng tôi đang ở vị thế rất mạnh và đất nước đó sẽ mất 20 năm để tái thiết nếu họ còn may mắn là một quốc gia", ông nói. "Nếu họ không làm gì trước tối thứ ba, họ sẽ không còn nhà máy điện hay cây cầu nào".
Iran đã gần như phong tỏa eo biển Hormuz, huyết mạch hàng hải vận chuyển 20% nguồn cung dầu toàn cầu, kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu tiến hành chiến dịch tấn công phối hợp ngày 28/2.
"Họ đang đàm phán lúc này và tôi nghĩ có cơ hội tốt vào ngày mai", ông Trump bày tỏ lạc quan về khả năng đạt thỏa thuận với Iran trong cuộc phỏng vấn với Fox News ngày 5/4. "Nếu họ không đạt thỏa thuận nhanh chóng, tôi đang cân nhắc phá hủy mọi thứ và kiểm soát dầu mỏ ở đó".
Trong cùng cuộc phỏng vấn, ông Trump cho biết Mỹ đảm bảo an toàn cho các nhà đàm phán Iran, nói rằng họ "đã thừa nhận Tehran sẽ không phát triển vũ khí hạt nhân".
"Điều quan trọng nhất là họ sẽ không có vũ khí hạt nhân. Họ thậm chí còn không đàm phán về điểm này vì nó quá dễ dàng. Điều đó đã được chấp nhận rồi. Phần lớn các điểm đã được chấp nhận", ông nói.
Trả lời phỏng vấn với ABC News, Tổng thống Trump nói xung đột nên kết thúc "trong vài ngày, chứ không phải vài tuần". Song ông cũng cảnh báo nếu không đạt được thỏa thuận với Tehran, Mỹ sẽ loại trừ "rất ít" phương án quân sự.
Loạt bài phỏng vấn với các hãng truyền thông của ông Trump được tiến hành sau khi Mỹ tuyên bố giải cứu thành công phi công buồng sau của tiêm kích F-15E bị bắn rơi tại Iran ngày 3/4. Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt ca ngợi đây là "một trong những chiến dịch tìm kiếm và giải cứu táo bạo nhất trong lịch sử Mỹ".
