Ngày 19-4, lực lượng Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu chở hàng M/V Touska của Iran tại Vịnh Oman vì tàu này cố vượt lệnh phong tỏa mà Washington đang áp đặt quanh các cảng Iran. Đáng chú ý, tàu Touska gần đây đã ghé nhiều cảng Trung Quốc và bị nghi vận chuyển hàng hóa lưỡng dụng.
Mỹ vẫn đang giữ tàu Touska để kiểm tra lô hàng. Các nguồn tin an ninh hàng hải nói với Hãng tin Reuters rằng lô hàng này nhiều khả năng mang tính “lưỡng dụng” – tức có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự – sau hành trình xuất phát từ châu Á.
Dữ liệu hàng hải cho thấy tàu Touska đã nhiều lần cập cảng Chu Hải, miền nam Trung Quốc, trước khi đi qua Đông Nam Á rồi hướng về Iran. Các nhà phân tích nhận định đây là một phần trong lộ trình giúp Iran duy trì dòng chảy thương mại bất chấp sức ép từ Mỹ.
Theo một quan chức Mỹ chia sẻ với Fox News, tàu Touska lần gần nhất cập cảng Klang (Malaysia) vào ngày 12-4, sau đó trên đường tới cảng Bandar Abbas của Iran thì bị lực lượng Mỹ chặn lại tại Vịnh Oman, ngay bên ngoài eo biển Hormuz, vào ngày 19-4.
Các nhà phân tích nhận định việc tàu vẫn cố di chuyển trong lúc Hải quân Mỹ gia tăng hiện diện trong khu vực cho thấy hàng hóa trên tàu có thể mang tính ưu tiên cao.
“Con tàu đã cố vượt vòng phong tỏa – dường như là hành động đặc biệt ngu ngốc. Điều đó cho thấy trên tàu có thể có thứ gì đó Iran thật sự đang cần” – ông Ray Powell, Giám đốc sáng kiến minh bạch hàng hải SeaLight, nói với Fox News.
Ông Powell lưu ý tuyến đường của tàu qua Malaysia là điều đáng chú ý.
Theo ông, vùng biển gần eo biển Singapore vốn “nổi tiếng về việc chuyển hàng giữa các tàu” do thực thi pháp luật tương đối lỏng lẻo – chiến thuật này khiến việc truy vết hàng hóa trở nên khó khăn hơn.
Ông cũng cho rằng các điểm dừng tại Trung Quốc đặt ra câu hỏi về nguồn gốc lô hàng, dù chưa rõ cụ thể tàu chở gì.
Ngày 20-4, Trung Quốc lên tiếng chỉ trích vụ chặn bắt. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) nói Bắc Kinh quan ngại về việc Mỹ “chặn bắt bằng vũ lực” tàu chở hàng Iran.
“Tình hình tại eo biển Hormuz hiện nhạy cảm và phức tạp” – ông Quách nói tại họp báo, đồng thời nhấn mạnh các bên cần tránh làm leo thang căng thẳng và “tạo điều kiện cần thiết để hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển được nối lại”.
Về diễn biến vụ chặn bắt, CENTCOM cáo buộc thủy thủ đoàn tàu Touska “không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ”.
Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã bắn nhiều phát từ pháo MK 45 vào khoang máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy của tàu Touska, trước khi lính thủy đánh bộ Mỹ lên boong kiểm soát tàu.
Trong cuộc đối thoại tại Đại hội Mạng lưới hành động quốc gia ở New York (Mỹ) ngày 10.4, khi được hỏi trực tiếp về kế hoạch tranh cử, bà Kamala Harris đáp: "Có thể lắm. Tôi đang suy nghĩ về điều đó". Vị cựu Phó tổng thống Mỹ đã nhận được sự cổ vũ từ khán giả, trong đó có những tiếng hô "tranh cử lại".
Bà cho biết đã dành năm qua đi khắp nước Mỹ và nhận thấy hệ thống hiện tại "không còn hiệu quả với nhiều người". Theo bà, chính phủ cần giảm bớt quan liêu và tập trung vào kết quả thực chất. "Người dân không muốn quy trình, họ muốn tiến bộ", bà nói.
Đại hội Mạng lưới hành động quốc gia được xem là diễn đàn quy tụ nhiều gương mặt tiềm năng của đảng Dân chủ cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 như Bộ trưởng Giao thông Vận tải Pete Buttigieg, Thống đốc Pennsylvania Josh Shapiro, Thống đốc Maryland Wes Moore, Thống đốc Illinois JB Pritzker, Thống đốc Kentucky Andy Beshear, Thượng nghị sĩ Mark Kelly Mark Kelly và Hạ nghị sĩ Ro Khanna.
Hầu hết các nhân vật này đều đều đã bày tỏ sự quan tâm hoặc chưa loại bỏ ý định tranh cử tổng thống.
Tại sự kiện, bà Harris cũng chỉ trích cách Tổng thống Mỹ Donald Trump xử lý xung đột với Iran, cho rằng điều này làm suy yếu quan hệ đồng minh và ảnh hưởng toàn cầu của Mỹ. Bà nhận định Mỹ đang đánh mất vị thế quốc tế và sẽ cần những nỗ lực "nghiêm túc" để khôi phục.
Liên quan tuyên bố của ông Trump về việc "xóa sổ" chương trình hạt nhân Iran, bà Harris cho rằng thực tế đã chứng minh điều ngược lại. "Ông ấy nói đã loại bỏ hoàn toàn, nhưng rõ ràng điều đó không xảy ra", bà nói.
Trong thời gian tới, bà Harris dự kiến tham gia các hoạt động gây quỹ cho đảng Dân chủ, đồng thời tập trung hỗ trợ đảng trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới.
Theo Hãng tin AFP, Phó chủ tịch Quốc hội Iran Hamidreza Hajibabaei ngày 23-4 cho biết khoản tiền đầu tiên từ việc áp phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz đã được chuyển vào tài khoản của Ngân hàng Trung ương, nhưng không nêu rõ số tiền cũng như cơ chế thu phí cụ thể.
Eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới - đã trở thành điểm nóng kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát ngày 28-2.
Iran hiện chỉ cho phép một lượng hạn chế tàu thuyền đi qua, làm gián đoạn dòng chảy cung ứng năng lượng và hàng hóa thiết yếu - vốn chiếm khoảng 20% thương mại dầu khí toàn cầu trước xung đột.
Trước đó, Quốc hội Iran đã thảo luận việc áp phí đối với tàu qua lại eo biển, đồng thời cảnh báo hoạt động hàng hải sẽ "không trở lại trạng thái trước chiến sự".
Đến ngày 30-3, Ủy ban An ninh của Quốc hội Iran được cho là đã thông qua kế hoạch này, nhưng chưa rõ đề xuất đã được toàn thể nghị viện phê chuẩn hay chưa.
Trong khi đó ở phía Mỹ, Tổng thống Mỹ Donald Trump liên tục gây sức ép yêu cầu Iran mở lại eo biển, đồng thời tuyên bố đang duy trì lệnh phong tỏa các cảng của Tehran nhằm gia tăng áp lực.
Dù vậy, Tehran tuyên bố sẽ tiếp tục hạn chế lưu thông qua Hormuz chừng nào lệnh phong tỏa của Mỹ còn tồn tại, đồng thời bác bỏ yêu cầu của ông Trump về việc mở lại tuyến hàng hải và từ bỏ uranium đã làm giàu.
Dù các cuộc không kích trong khu vực phần lớn đã dừng lại sau thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần, căng thẳng quanh eo biển Hormuz vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf nhấn mạnh một lệnh ngừng bắn chỉ có ý nghĩa khi không bị "vi phạm thông qua phong tỏa trên biển".
"Việc mở lại eo biển Hormuz là không thể trong bối cảnh lệnh ngừng bắn bị vi phạm trắng trợn", quan chức Iran khẳng định.
Trước tình hình trên, các quốc gia như Anh, Pháp cùng đại diện quân sự từ hơn 30 nước đã họp bàn phương án bảo vệ tự do hàng hải tại khu vực. Paris và London cho biết sẵn sàng dẫn đầu một sứ mệnh đa quốc gia "ngay khi điều kiện cho phép".
Những gián đoạn kéo dài đã bắt đầu lan sang kinh tế toàn cầu. Nhiều hãng hàng không tiếp tục hủy chuyến bay do chi phí nhiên liệu tăng, giá dầu mở cửa ở mức cao hơn, và chỉ số PMI của S&P Global cho thấy hoạt động kinh doanh tại khu vực đồng euro suy giảm lần đầu sau 16 tháng.
Cho đến hiện tại, triển vọng đàm phán chấm dứt xung đột giữa các bên vẫn còn bấp bênh, dù Mỹ vừa gia hạn thỏa thuận ngừng bắn nhằm tạo điều kiện cho các cuộc đối thoại tiếp theo do Pakistan làm trung gian.
Sáng 8.4, Mỹ và Iran tuyên bố đồng ý ngừng bắn 2 tuần, ngay trước khi hạn chót mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra cho Iran. Liên Hiệp Quốc và nhiều nước đã lên tiếng về diễn biến mới này.
Bộ Ngoại giao Oman hôm nay 8.4 ra tuyên bố hoan nghênh thông báo về thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran. Bộ này nhấn mạnh "tầm quan trọng của việc tăng cường nỗ lực vào thời điểm hiện nay để tìm ra các giải pháp có khả năng giải quyết tận gốc cuộc khủng hoảng và đạt được sự chấm dứt vĩnh viễn tình trạng chiến tranh".
Thủ tướng Anh Keir Starmer hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, theo Reuters dẫn tuyên bố từ văn phòng của nhà lãnh đạo này. Ông Starmer còn tuyên bố sẽ đến Trung Đông để hội đàm với các đối tác vùng Vịnh về việc đảm bảo việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz được duy trì vĩnh viễn.
Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết chính phủ nước này hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ và Iran, theo Reuters. Ông nhấn mạnh: "Mục tiêu hiện nay phải là đàm phán để chấm dứt xung đột lâu dài trong những ngày tới. Điều này chỉ có thể đạt được thông qua các kênh ngoại giao".
Sau khi Mỹ và Iran đồng ý ngừng bắn, Ngoại trưởng Tây Ban Nha Jose Manuel Albares nói rằng thế giới đã "đứng rất gần" thảm họa sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa xóa sổ nền văn minh Iran trong tối hậu thư gửi Tehran. Ông Albares nói với đài phát thanh RNE rằng tối hậu thư của ông Trump là "hoàn toàn không thể chấp nhận được đối với nhân loại" và còn quá sớm để xác định liệu cuộc xung đột đã kết thúc dứt điểm hay chưa.
Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha ngày 8.4 viết trên mạng xã hội X rằng Ukraine hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran cũng như việc mở cửa eo biển Hormuz. "Sự quyết đoán của Mỹ đã có hiệu quả. Chúng tôi tin rằng đã đến lúc cần có sự quyết đoán đủ mạnh để buộc Moscow ngừng bắn và chấm dứt cuộc chiến chống lại Ukraine", ông Sybiha viết tiếp, theo Reuters.
Phó chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev nói rằng thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran cho thấy lẽ phải đã thắng thế, nhưng "sẽ không có dầu giá rẻ", theo Reuters.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc hoan nghênh các thỏa thuận ngừng bắn với Iran, đồng thời nói rằng Trung Quốc đã nỗ lực hướng tới việc hiện thực hóa hòa bình lâu dài ở Trung Đông, theo Reuters.
Phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Indonesia Yvonne Mewengkang thông báo rằng Indonesia hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn trong cuộc chiến giữa Mỹ-Israel và Iran, và kêu gọi tất cả các bên tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và ngoại giao.
Phủ Tổng thống Hàn Quốc cho biết nước này sẽ nỗ lực hết mình để đảm bảo các tàu Hàn Quốc có thể đi qua eo biển Hormuz càng sớm càng tốt dựa trên các điều kiện từ thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran, theo Reuters.
Cao ủy phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas ngày 8.4 viết trên mạng xã hội X rằng thỏa thuận ngừng bắn giữa Mỹ và Iran "là một bước lùi khỏi bờ vực sau nhiều tuần leo thang". Bà nhấn mạnh lệnh ngừng bắn tạo ra một cơ hội rất cần thiết để giảm bớt các mối đe dọa, nối lại hoạt động vận chuyển hàng hải và tạo không gian cho ngoại giao hướng tới một thỏa thuận lâu dài.
Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres ngày 7.4 đã hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ và Iran, theo AFP dẫn lời phát ngôn viên Stephane Dujarric.
Ông Dujarric cho biết thêm ông Guterres "kêu gọi tất cả các bên tham gia vào cuộc xung đột hiện nay ở Trung Đông tuân thủ các nghĩa vụ của mình theo luật pháp quốc tế và tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận ngừng bắn để mở đường hướng tới một nền hòa bình toàn diện và lâu dài trong khu vực".
Trong khi đó, lãnh đạo phe đối lập chính ở Israel Yair Lapid đã chỉ trích mạnh mẽ thỏa thuận ngừng bắn với Iran, cáo buộc Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã thất bại trong việc đạt được các mục tiêu của cuộc chiến.
"Chưa từng có một thảm họa chính trị nào như thế này trong toàn bộ lịch sử của chúng ta. Israel thậm chí còn không được tham gia vào các quyết định liên quan cốt lõi an ninh quốc gia của chúng ta", ông Lapid viết trên mạng xã hội.
Trước đó, Văn phòng Thủ tướng Israel ngày 8.4 thông báo ủng hộ quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tạm ngừng tấn công Iran trong 2 tuần, nhưng nhấn mạnh việc ngừng bắn không áp dụng cho Lebanon, theo Reuters.
