Loạt quốc gia vùng Vịnh hôm 8/4 trải qua đêm bình yên đầu tiên kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát ngày 28/2. Các nước trong khu vực như Bahrain, Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Arab Saudi, Qatar, Kuwait hay Oman đều không ghi nhận bất cứ cuộc tấn công nào bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) từ Iran, sau khi lệnh ngừng bắn hai tuần giữa Mỹ và Iran được công bố.
Tuy nhiên, nỗi thấp thỏm chưa phải đã đi qua. Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran tuyên bố lệnh ngừng bắn không đồng nghĩa với việc chiến sự đã chấm dứt. “Chúng tôi vẫn luôn trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Chỉ cần đối phương mắc sai lầm dù là nhỏ nhất, họ sẽ phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh đáp trả của chúng tôi”, hội đồng cho biết.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth trong khi đó nói rằng lực lượng quân sự đã được triển khai đến Trung Đông sẽ “giữ nguyên vị trí, luôn sẵn sàng, cảnh giác và chuẩn bị tái khởi động chiến dịch bất cứ lúc nào”, cho thấy nguy cơ với khu vực chưa qua đi.
Điểm mấu chốt trong thỏa thuận ngừng bắn là việc khai thông eo biển Hormuz chưa rõ ràng. Trong khi ông Trump tuyên bố Iran đã đồng ý “mở cửa hoàn toàn, lập tức và an toàn Hormuz”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi lại nói việc đi qua eo biển sẽ do lực lượng vũ trang nước này điều phối. Tehran đã thu phí tàu bè băng qua eo biển kể từ khi cuộc chiến nổ ra, hành động mà họ đang tìm cách duy trì lâu dài để lấy kinh phí tái thiết sau xung đột.
Iran đã nhất trí mở lại eo biển, nhưng hoạt động vận chuyển dầu qua tuyến hàng hải quan trọng này vẫn gần như bị đình trệ do thiếu sự hướng dẫn rõ ràng từ Tehran, theo CNN. Chỉ có 10 tàu đi qua eo biển Hormuz kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, theo thống kê của AFP.
Các bên trung gian và môi giới hàng hải nói rằng Iran yêu cầu tàu hàng phải thỏa thuận trước về phí quá cảnh, sau đó thanh toán bằng tiền điện tử hoặc đồng nhân dân tệ. Mức phí phụ thuộc vào kích thước tàu, bao gồm phí quá cảnh cơ bản, hộ tống an ninh và xử lý hành chính.
Theo Mohammed Baharoon, tổng giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Công B’huth Dubai, tổ chức tư vấn tại UAE, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã chịu tổn thất nặng nề sau hơn 5 tuần xung đột, nhưng lực lượng này đang nắm trong tay “lá bài tẩy” là quyền kiểm soát eo biển Hormuz, vốn được quy định trong thỏa thuận ngừng bắn.
Tổng thống Trump ngày 9/4 cảnh báo Iran không thu phí tàu di chuyển qua eo biển Hormuz, chỉ trích Tehran đang điều hành “rất tệ”. Tuy nhiên, Baharoon cho rằng lời đe dọa như vậy sẽ không thể khiến IRGC chùn bước.
Dữ liệu theo dõi tàu thuyền ngày 8/4 cho thấy chỉ có một lượng rất ít tàu di chuyển qua hành lang mà Iran thiết lập hồi tháng trước trong vùng lãnh hải của mình và không có dấu hiệu khôi phục lưu thông bình thường qua tuyến hàng hải thông thường vốn đi qua vùng biển Oman.
“Kết quả thực sự cho vấn đề này sẽ ngã ngũ sau cuộc đàm phán tại Islamabad. Nếu Iran rời bàn đàm phán mà vẫn giữ được bất kỳ hình thức kiểm soát nào đối với eo biển Hormuz, đó là một chiến thắng tuyệt đối cho họ”, Nadim Koteich, nhà phân tích kiêm cố vấn chính trị UAE, cho hay.
“Nếu thế giới thành công trong việc tước bỏ khả năng vũ khí hóa eo biển Hormuz của Iran, giống như cách họ từng bị tước bỏ khả năng vũ khí hóa uranium, thì cuộc chiến này, dù cái giá phải trả lớn đến mức nào, vẫn là một thất bại chiến lược đối với Cộng hòa Hồi giáo”, Koteich nói thêm.
Theo Bader al-Saif, giáo sư lịch sử tại Đại học Kuwait, việc biến eo biển Hormuz thành vấn đề then chốt của cuộc chiến đã là một thành công lớn đối với Iran.
“Mọi chuyện bắt đầu từ vấn đề hạt nhân, nhưng Iran đã biến nó thành chuyện ở eo biển Hormuz”, ông nói. “Vì vậy, thay vì tập trung vào vấn đề cốt lõi, một vấn đề phụ giờ đây lại trở thành trọng tâm. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi đó vẫn hiện hữu và cần phải được giải quyết dứt điểm”.
Chuyên gia Baharoon cho rằng Iran là bên duy nhất hài lòng với kết quả này, trong khi các đồng minh của Mỹ ở vùng Vịnh vẫn sẽ phải hứng chịu hậu quả nặng nề về kinh tế nếu Tehran tiếp tục hạn chế dòng chảy dầu khí qua eo biển Hormuz.
“Giờ đây, họ đã tái lập vị thế giống như một cảnh sát vùng Vịnh”, Baharoon nhận định. “Chúng ta thức dậy với một thỏa thuận không giảm bớt rủi ro, mà trái lại, còn khiến ta đối mặt nguy cơ lớn hơn”.
Tương lai khu vực
Ngoài ra, lệnh ngừng bắn hai tuần không đồng nghĩa với việc chấm dứt hoàn toàn tiếng súng. Phái đoàn Mỹ và Iran nhiều khả năng sẽ gặp trực tiếp ở Islamabad, Pakistan, vào cuối tuần này để thảo luận về thỏa thuận ngừng bắn lâu dài, nhưng chưa có gì đảm bảo nỗ lực này sẽ thành công.
“Điều quan trọng là cần nhìn nhận vấn đề một cách khách quan. Đây chỉ là lệnh ngừng bắn tạm thời trong hai tuần, không phải một thỏa thuận”, Hamad Althunayyan, chuyên gia phân tích chính trị kiêm giáo sư tại Đại học Kuwait, cho hay. “Thời hạn này có thể được gia hạn nhưng xung đột cũng có thể tái diễn nếu vòng đàm phán đầu tiên không thành công”.
Việc ông Trump chuyển từ lời đe dọa “hủy diệt cả một nền văn minh” vào 7/4 đến chấp nhận ngừng bắn với Iran một ngày sau khiến nhiều quốc gia vùng Vịnh hoài nghi về việc liệu Washington sẽ quyết tâm đến mức nào để vừa hoàn thành các mục tiêu đề ra, vừa bảo vệ các đồng minh khu vực, Mahdi Ghuloom, nhà nghiên cứu người Bahrain tại tổ chức tư vấn ORF Trung Đông, nhận định.
“Tổng thống Trump đã quyết định thỏa hiệp và với hành động đó, ông ấy rõ ràng đang gạt các đồng minh của mình tại vùng Vịnh sang một bên”, Ghuloom nói.
Theo Wall Street Journal, chắc chắn không quốc gia vùng Vịnh nào ủng hộ việc Trump đe dọa phá hủy hạ tầng năng lượng và oanh tạc khiến Iran “trở lại thời kỳ đồ đá”, bởi họ mới là bên có thể phải hứng chịu hậu quả từ đòn trả đũa của Tehran. Hôm 8/4, cảm giác nhẹ nhõm có thể thấy rõ tại Dubai, Doha và Kuwait khi họ tránh được nguy cơ các nhà máy điện và cơ sở khử mặn của mình bị Iran tấn công.
“Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công mà không tính đến lợi ích của các nước vùng Vịnh, biến chúng tôi thành những bên chịu tổn thương gián tiếp”, al-Saif cho biết thêm. “Nỗi lo sợ hiện nay là tình trạng này sẽ kéo dài sang cả thời bình và đây là điều chúng tôi không thể chấp nhận và sẽ đấu tranh để ngăn chặn”.
Giới lãnh đạo vùng Vịnh đến nay chưa công khai chỉ trích quyết định ngừng bắn của Tổng thống Trump. Arab Saudi đã ra tuyên bố nói rằng quyền tự do hàng hải tại eo biển Hormuz phải được đảm bảo mà không kèm theo bất kỳ hạn chế nào.
Anwar Gargash, cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE, đã ca ngợi lệnh ngừng bắn là một chiến thắng đối với nước này, nơi phải hứng chịu phần lớn các cuộc tấn công từ Iran trong 5 tuần qua.
“UAE đã giành thắng lợi trong một cuộc chiến mà chúng tôi đã tìm mọi cách né tránh. Chúng tôi đã vượt qua nhờ nỗ lực phòng thủ kiên định, giúp bảo vệ chủ quyền, phẩm giá và những thành tựu của đất nước”, ông tuyên bố.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết ông đã phối hợp với Tổng thống Trump, người mà theo ông đã khẳng định rằng sẽ đảm bảo Iran không còn là mối đe dọa về hạt nhân, tên lửa hay khủng bố đối với Mỹ, Israel, vùng Vịnh cũng như toàn bộ thế giới. Trong khi đó, lãnh đạo phe đối lập Israel Yair Lapid lại tỏ ra ít lạc quan hơn.
“Chưa bao giờ có một thảm họa chính trị nào lớn như vậy trong lịch sử của chúng ta”, ông nói. “Israel thậm chí còn không có ghế trong bàn đàm phán khi các quyết định liên quan đến lợi ích an ninh quốc gia cốt lõi được đưa ra thảo luận”.
Theo Ali Shihabi, chuyên gia phân tích tại Arab Saudi, cuộc xung đột đã khiến Iran “suy yếu trầm trọng và họ sẽ cần rất nhiều nỗ lực cũng như thời gian để tái thiết đất nước”.
Song 5 tuần qua, Tehran cũng đã cho thấy năng lực của họ trong việc tung ra các đòn trả đũa nhắm vào loạt mục tiêu khắp vùng Vịnh, gây tổn thất cho nền kinh tế khu vực, Nikolay Kozhanov, chuyên gia về Iran tại Đại học Qatar, nhận định.
“Các quốc gia còn lại ở vùng Vịnh hiện rơi vào thế không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải tìm cách thỏa thuận với Iran”, Kozhanov nói.
Hình ảnh đăng trên mạng xã hội hôm 15/4 cho thấy chiến đấu cơ F-4 Phantom II và MiG-29 xuất hiện trên bầu trời thủ đô Tehran của Iran, được cho là nhằm hộ tống máy bay chở tư lệnh quân đội Pakistan Asim Munir đến nước này để thảo luận về vòng đàm phán thứ hai giữa Iran và Mỹ.
Hai trực thăng vũ trang Mi-28, được cho là do Nga chuyển giao cho Iran trước khi chiến sự bùng phát, cũng hiện diện trên bầu trời Tehran trước đó vài ngày. "Dường như không quân Iran vẫn còn một số chiến đấu cơ có thể hoạt động", Howard Altman, biên tập viên chuyên trang quân sự MỹWar Zone, nhận xét.
Điều này trái ngược với những tuyên bố trước đó từ giới chức Mỹ. Trong cuộc phỏng vấn gần đây với Fox Business, Tổng thống Donald Trump một lần nữa khẳng định không quân Iran, cũng như hải quân và lực lượng phòng không, đã bị xóa sổ hoàn toàn trong xung đột. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cũng từng tuyên bố Iran "không còn không quân".
Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, đã nhiều lần công bố video tập kích máy bay Iran đậu ngoài trời. Ảnh vệ tinh thương mại cho thấy hàng loạt phi cơ bị phá hủy ở Căn cứ Tiêm kích Chiến thuật số 8 tại tỉnh Isfahan, miền trung Iran, sau các đòn tập kích do Israel tiến hành.
Chuyên trang quân sự Defence Blog dẫn dữ liệu tình báo nguồn mở cho thấy Iran đã mất ít nhất 38 máy bay trong xung đột, gồm 36 chiếc bị phá hủy và hai máy bay bị hư hại. Trong số này có nhiều loại chiến đấu cơ, máy bay tiếp dầu, vận tải cơ, máy bay tuần thám biển, phi cơ huấn luyện và trực thăng.
Phần lớn hứng đòn khi đang đậu ở bãi đỗ hoặc nhà chứa, trong khi ít nhất hai cường kích Su-24 và một máy bay huấn luyện phản lực Yak-130 bị bắn hạ khi làm nhiệm vụ trên không.
Theo chuyên trang quốc phòng Eurasian Times, những chiếc F-4 và MiG-29 đã sống sót sau các cuộc tấn công của Mỹ - Israel nhờ được phân tán ở nhiều căn cứ khác nhau. "Chúng cũng có thể đã được cất trong các cơ sở kiên cố dưới lòng đất nhằm tránh thiệt hại từ đòn tập kích tên lửa", chuyên trang này cho hay.
Dylan Malyasov, tổng biên tập của Defence Blog, cũng đưa ra nhận định tương tự. Ông cho rằng ngay từ đầu xung đột, giới lãnh đạo Iran đã chọn phương án bảo toàn lực lượng, thay vì triển khai không quân đối đầu với liên quân Mỹ - Israel có ưu thế vượt trội về công nghệ và số lượng.
"Hầu như toàn bộ lực lượng máy bay chiến đấu còn khả năng hoạt động đã được phân tán bên trong mạng lưới căn cứ ngầm và ở lại đó trong suốt giai đoạn giao tranh ác liệt. Chỉ sau khi lệnh ngừng bắn được công bố hôm 8/4, các máy bay Iran mới bắt đầu xuất hiện trở lại trên bầu trời", Malyasov cho hay.
Chiến lược này trở nên khả thi nhờ Iran đã xây dựng được mạng lưới cơ sở ngầm rộng lớn dưới lòng đất. Địa điểm có nhiều thông tin nhất là Oghab 44, nằm ở tỉnh Hormozgan và được công khai lần đầu vào tháng 2/2023.
Theo giới chức Iran, căn cứ này có khu trực chiến, sở chỉ huy, nhà chứa máy bay, trung tâm sửa chữa và bảo dưỡng, thiết bị điều hướng và sân bay, cũng như kho chứa nhiên liệu.
Hãng thông tấn nhà nước IRNA mô tả Oghab 44 là một trong những căn cứ không quân quan trọng nhất của Iran, với khả năng tiếp nhận và vận hành chiến đấu cơ mang tên lửa hành trình tầm xa và máy bay không người lái (UAV).
Các nhà phân tích thông tin nguồn mở nhận định một căn cứ với cấu trúc tương tự có thể chứa hơn 20 máy bay. Chúng sẽ xuất kích trực tiếp từ căn cứ khi làm nhiệm vụ và rút về trú ẩn khi đối phương tiến hành chiến dịch oanh tạc.
Tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Iran Mohammad Bagheri hồi năm 2023 tuyên bố mọi cuộc tấn công nhằm vào Iran đều sẽ hứng chịu động thái đáp trả từ các căn cứ không quân ở nước này, trong đó có Oghab 44.
"Phát biểu này giống như tuyên bố về học thuyết quân sự, điều đã được kiểm chứng trong thực tế, hơn là mang tính khoe khoang", Malyasov nhận định.
Elmustek, chuyên gia phân tích thông tin nguồn mở, cho biết Mỹ - Israel trong giai đoạn đầu chủ yếu nhắm vào các hệ thống tên lửa, phòng không, radar và máy bay cũ đậu ngoài trời, nhằm nhanh chóng làm suy giảm năng lực cảnh giới và đáp trả của Iran. Ưu tiên này đồng nghĩa những chiến đấu cơ cất giấu trong căn cứ ngầm không phải mục tiêu chính, do chúng rất khó bị tấn công trực tiếp.
Dù vậy, nhược điểm của phương án trên cũng thể hiện rõ trong cuộc xung đột. Ảnh vệ tinh thương mại do hãng Airbus chụp hôm 8/4 cho thấy hố va chạm ở lối vào hầm trú ẩn tại căn cứ Oghab 44, dường như đã chặn đường từ nhà chứa ngầm ra đường băng, khiến các phi cơ bị mắc kẹt bên trong.
Trên đường băng cũng có các ụ đất nhỏ và rào chắn, dường như do chính lực lượng Iran triển khai nhằm ngăn máy bay đối phương hạ cánh.
"Điều này phản ánh đúng sự đánh đổi mang tính cốt lỗi trong học thuyết về căn cứ ngầm của Iran, đó là máy bay sẽ an toàn khi ở trong nhưng lại bị 'đóng băng' về mặt tác chiến. Để xuất kích làm nhiệm vụ, phi cơ sẽ phải ra khỏi đường hầm để đến đường băng lộ thiên, nơi chúng sẽ lập tức đối diện nguy cơ trở thành mục tiêu", tổng biên tập của Defence Blog cho hay.
Cây viết này cho rằng trong giai đoạn giao tranh căng thẳng, khoảng thời gian lộ diện đó ngắn ngủi nhưng vẫn rất nguy hiểm, nên Iran đã chọn giữ máy bay ở trong hầm ngầm.
Sự xuất hiện của các chiến đấu cơ F-4, MiG-29 và trực thăng Mi-28 cho thấy chiến lược trên ít nhất đã giúp Iran bảo toàn một phần lực lượng không quân. "Các máy bay ở căn cứ Oghab 44 và những cơ sở tương tự không chỉ đơn thuần nhằm ẩn nấp. Mục đích là giúp chúng sống sót sau đòn tấn công phủ đầu, sẵn sàng làm nhiệm vụ ngay khi không còn nguy hiểm", Malyasov cho hay.
Lực lượng Phòng vệ Mặt đất Nhật Bản (JGSDF) cho biết sự việc xảy ra sáng nay trong quá trình huấn luyện xạ kích tại thao trường Hijudai ở tỉnh Oita, tây nam nước này. Giới chức Nhật Bản đang điều tra tình huống dẫn đến sự cố.
Hình ảnh hiện trường do truyền thông Nhật Bản công bố cho thấy 3 xe tăng Type 10 đang dàn hàng ngang trên bãi đất trống. Trong đó, chiếc ở giữa có nhiều mảnh vỡ văng ra xung quanh, phần đuôi xe cũng bị sụp xuống.
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi nói rằng nguyên nhân ban đầu được cho là sự cố kích nổ đạn pháo trong xe. "Tôi vô cùng lấy làm tiếc và xin gửi lời chia buồn sâu sắc nhất", bà cho hay.
Type 10 là xe tăng chủ lực hiện đại nhất của Nhật Bản, được phát triển từ thập niên 1990 và bắt đầu biên chế cho JGSDF từ năm 2012. Tổng cộng 117 chiếc Type 10 đã xuất xưởng trong giai đoạn 2010-2022, mỗi xe có giá hơn 11 triệu USD. Thông thường, kíp lái của xe tăng này gồm 3 thành viên.
Xe tăng Type 10 nặng 44-48 tấn, được trang bị giáp thép và giáp phức hợp dạng mô-đun với thành phần gốm, có thể lắp lên xe hoặc tháo rời tùy nhiệm vụ. Vũ khí chính của xe là pháo nòng trơn cỡ 120 mm do tập đoàn Japan Steel Works tự phát triển và sản xuất, sử dụng hệ thống nạp đạn tự động để giảm bớt thành phần kíp lái.
Theo Hãng tin Reuters, Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov cho biết nước này sẽ tiếp tục hỗ trợ Cuba - quốc gia đang thiếu nhiên liệu - bằng các nguồn cung dầu quan trọng, sau khi Matxcơva vừa gửi một tàu chở khoảng 700.000 thùng dầu thô tới hòn đảo Caribe này.
"Chúng tôi đã gửi tàu chở dầu đầu tiên với 100.000 tấn (700.000 thùng) dầu cho Cuba. Tôi không phải chuyên gia, nhưng có lẽ số lượng này sẽ đủ dùng trong vài tháng", ông Lavrov phát biểu trong chuyến thăm tại Trung Quốc.
Đặc biệt, ông khẳng định Matxcơva sẽ tiếp tục hỗ trợ như vậy, đồng thời kỳ vọng Trung Quốc cũng sẽ tham gia vào nỗ lực viện trợ nhân đạo này. Tuy nhiên ông không đề cập đến việc liệu phía Mỹ có cho phép các chuyến hàng tiếp theo hay không.
Cùng ngày, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cũng lên tiếng tái khẳng định sự ủng hộ đối với Cuba.
"Trung Quốc kiên quyết phản đối ngoại giao cưỡng ép và sẽ quyết tâm ủng hộ Cuba trong việc bảo vệ chủ quyền quốc gia cũng như chống lại sự can thiệp từ bên ngoài", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn phát biểu trong cuộc họp báo thường kỳ.
Trước đó chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump từng cảnh báo áp thuế trừng phạt đối với các quốc gia xuất khẩu dầu sang Cuba, nhằm gia tăng sức ép với quốc đảo này.
Dù vậy Washington vẫn cho phép Nga vận chuyển dầu đến Cuba vì lý do nhân đạo, đánh dấu chuyến đầu tiên của Matxcơva trong năm nay. Mỹ cũng nhấn mạnh sẽ xem xét các chuyến hàng dầu tiếp theo tới Cuba theo "từng trường hợp cụ thể".
Hiện Cuba đang rơi vào cuộc khủng hoảng năng lượng trầm trọng do Mỹ ngừng nguồn cung dầu từ Venezuela - đồng minh chính của Havana - kể từ đầu tháng 1 năm nay, sau khi Washington bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro.
Trong khi đó quốc đảo gần 11 triệu dân này hiện chỉ tự đáp ứng được chưa tới 1/3 nhu cầu dầu trong nước. Mexico - một trong những nhà cung cấp lớn khác - cũng đã ngừng xuất khẩu dầu sang Cuba, khiến nguồn cung của nước này càng thêm eo hẹp.
Về phía Cuba, Chủ tịch Cuba Miguel Diaz-Canel gần đây cũng tuyên bố sẽ không từ chức dưới sức ép của Mỹ, đồng thời kêu gọi đối thoại với chính quyền Tổng thống Trump.
