Truyền hình nhà nước Iran ngày 23-4 công bố video Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) bắt giữ các tàu container tại eo biển Hormuz.
Video Iran bắt giữ hai tàu tại eo biển Hormuz
Trước đó một ngày, Hải quân IRGC thông báo đã bắt giữ tàu MSC-Francesca và tàu Epaminondas, sau đó áp giải cả hai về vùng biển Iran, theo tờ Washington Post.
Trong tuyên bố đăng trên truyền thông nhà nước, Hải quân IRGC khẳng định “gây rối trật tự và an toàn tại eo biển Hormuz là lằn ranh đỏ”, đồng thời cáo buộc các tàu này hoạt động không có giấy phép cần thiết và can thiệp vào hệ thống điều hướng.
Trước khi bị bắt giữ, cả hai con tàu đã báo cáo về việc bị tấn công vào sáng sớm cùng ngày. Một tàu cho biết đã bị pháo hạm IRGC nổ súng, gây hư hại nặng cho khu vực buồng lái, tại vị trí cách Oman khoảng 28km về phía đông bắc.
Con tàu còn lại báo cáo một cuộc tấn công cách bờ biển Iran 15km nhưng không xác định được bên tấn công. Cả hai sự việc đều được Trung tâm Điều hành thương mại hàng hải Vương quốc Anh ghi nhận.
Vụ bắt giữ đánh dấu một bước leo thang nghiêm trọng tại eo biển Hormuz, nơi quyền kiểm soát tuyến đường thủy huyết mạch này đã trở thành rào cản chính trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột Mỹ – Iran.
Vụ việc xảy ra chỉ vài giờ sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo gia hạn lệnh ngừng bắn ngay trước khi thỏa thuận cũ hết hạn, nhằm tạo điều kiện cho giới lãnh đạo Iran – được ông mô tả là đang rạn nứt nghiêm trọng – có thêm thời gian để đưa ra một đề xuất thống nhất chấm dứt chiến tranh.
Ông Trump tuyên bố hầu hết các mục tiêu quân sự của Mỹ đã đạt được và liên tục nhấn mạnh thiệt hại mà lực lượng Hải quân Iran phải gánh chịu. “Toàn bộ hải quân của họ đã nằm dưới đáy biển”, ông nói.
Bộ trưởng Chiến tranh (Bộ Quốc phòng) Pete Hegseth cũng đưa ra khẳng định tương tự, cho rằng Iran không còn lực lượng hải quân lẫn Tư lệnh hải quân sau các cuộc không kích.
Dù chịu tổn thất quân sự nặng nề, Tehran vẫn từ chối nhượng bộ, bác bỏ việc gia hạn tạm dừng chương trình làm giàu hạt nhân và từ chối tham gia đàm phán.
Về phía Mỹ, cuối tuần qua Washington cũng đẩy mạnh các hoạt động hàng hải nhằm vào Iran. Tàu chở hàng Touska mang cờ Iran bị lực lượng Mỹ bắt giữ khi đang di chuyển qua biển Ả Rập. Đến ngày 21-4, Mỹ tiếp tục bắt giữ một tàu chở dầu bị nghi buôn lậu tại Ấn Độ Dương.
Washington Post hôm 15/4 dẫn lời các quan chức Mỹ am hiểu tình hình cho biết lực lượng tăng viện cho Trung Đông gồm nhóm tác chiến tàu sân bay George H.W. Bush và nhóm tác chiến đổ bộ (ARG) Boxer. Hai nhóm tàu dự kiến hội quân với những chiến hạm đang làm nhiệm vụ gần Iran vào ngày 22/4, khi lệnh ngừng bắn giữa Washington và Tehran hết hạn.
Nhóm tác chiến George H.W. Bush gồm tàu sân bay cùng tên và nhiều khu trục hạm hộ tống. ARG Boxer gồm tàu đổ bộ tấn công USS Boxer, một tàu vận tải đổ bộ và một tàu hậu cần, kèm theo Đơn vị Thủy quân lục chiến Viễn chinh (MEU) số 11 với khoảng 800 lính thủy đánh bộ.
Các quan chức Mỹ nói rằng động thái diễn ra giữa lúc Tổng thống Donald Trump đang tìm cách gây sức ép lên Iran để đạt thỏa thuận chấm dứt xung đột, đồng thời xem xét khả năng phát động những cuộc tập kích mới hoặc chiến dịch trên bộ nếu lệnh ngừng bắn không được duy trì.
Nhà Trắng và Lầu Năm Góc chưa bình luận về thông tin.
James Foggo, đô đốc Mỹ về hưu, nhận định loạt chiến hạm đang tới Trung Đông sẽ giúp gia tăng áp lực lên Iran, cũng như cho phép lãnh đạo quân đội Mỹ có thêm lựa chọn nếu đàm phán thất bại.
Tàu sân bay USS George H.W. Bush ngày 14/4 di chuyển gần mũi Hảo Vọng ở phía nam châu Phi, vòng qua khu vực này để đến Trung Đông, thay vì đi qua kênh đào Suez. Hành trình bất thường cho thấy nhóm chiến hạm Mỹ dường như muốn tránh biển Đỏ, nơi có nguy cơ bị lực lượng Houthi tập kích.
Đô đốc về hưu Foggo đánh giá chiến dịch phong tỏa có thể gây tổn thất nghiêm trọng đến nền kinh tế của Iran, do nước này phụ thuộc rất nhiều vào xuất khẩu dầu mỏ qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, ông cũng cảnh báo rằng hoạt động này cũng khiến Mỹ phải chịu nhiều thiệt hại.
"Chúng ta phải thừa nhận rằng giá xăng dầu sẽ tiếp tục tăng, do đó đây là vấn đề đối với các nhà hoạch định chính sách Mỹ, vì người dân không hài lòng với điều đó", ông nêu quan điểm.
Hai quan chức giấu tên nói rằng Lầu Năm Góc vẫn lên kế hoạch cho chiến dịch trên bộ tại Iran, động thái được đánh giá là bước leo thang nghiêm trọng trong xung đột.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt ngày 15/4 nói với các phóng viên rằng "phương án tốt nhất với Iran là đáp ứng yêu cầu của Tổng thống Trump", trong đó có chấm dứt chương trình hạt nhân và mở cửa eo biển Hormuz.
Bà cho biết hai bên vẫn tiếp tục đàm phán, có khả năng quan chức Mỹ và Iran sẽ gặp nhau trong những ngày tới. "Chúng tôi cảm thấy lạc quan về triển vọng đạt được một thỏa thuận", bà Leavitt nói.
Mỹ đang triển khai hơn 50.000 binh sĩ tại Trung Đông, nhiều hơn so với thường lệ khoảng 10.000 người, cùng hàng chục tiêm kích và máy bay quân sự. Trong số các chiến hạm Mỹ đang hoạt động tại Trung Đông có nhóm tác chiến tàu sân bay USS Abraham Lincoln, cùng tàu đổ bộ tấn công USS Tripoli và MEU 31.
Cụ thể, trong bài viết đăng trên chuyên san Scientia Sinica Informationis, ông Duan Baoyan, kiến trúc sư chủ chốt của dự án năng lượng mặt trời vũ trụ "Zhuri", cho hay hệ thống năng lượng trên quỹ đạo thế hệ mới không chỉ phục vụ mục đích truyền tải điện, mà còn có thể hỗ trợ các chức năng như liên lạc, định vị, trinh sát, tác chiến điện tử và điều khiển từ xa. Công nghệ này sử dụng các chùm vi sóng cực hẹp, có thể điều khiển chính xác để truyền năng lượng từ không gian xuống trái đất. Về nguyên tắc, khả năng này cũng có thể được ứng dụng để gây nhiễu mục tiêu hoặc bảo mật thông tin liên lạc quân sự.
Khác với các tấm pin mặt trời trên mặt đất, vốn bị hạn chế bởi thời tiết và chu kỳ ngày đêm, hệ thống đặt trên quỹ đạo có thể thu năng lượng gần như liên tục. Điện năng được chuyển đổi thành vi sóng và truyền xuống các trạm thu trên trái đất, tạo ra nguồn năng lượng ổn định quy mô lớn. Tuy nhiên, chính đặc tính này cũng làm dấy lên lo ngại về khả năng bị khai thác cho mục đích quân sự, đặc biệt trong việc hỗ trợ các cơ sở ở khu vực xa xôi hoặc nhạy cảm, theo South China Morning Post.
Song song với không gian, Trung Quốc cũng đẩy mạnh phát triển năng lực dưới biển. Nước này đã công bố các mẫu tàu ngầm không người lái cỡ siêu lớn (XXLUUV), trong đó có những phương tiện dài tới hơn 40 m - vượt xa các thiết kế hiện tại của Mỹ. Sự xuất hiện của dòng phương tiện này mở ra một lớp năng lực mới trong trinh sát, giám sát và phòng thủ ven biển, theo Sri Lanka Guardian.
Các chuyên gia Trung Quốc cho biết các hệ thống này chủ yếu phục vụ mục tiêu phòng thủ khu vực. Tuy nhiên, quy mô và khả năng của chúng vẫn khiến giới phân tích quốc phòng Mỹ phải đánh giá lại các chiến lược răn đe và khả năng sẵn sàng của hải quân Mỹ.
Việc kết hợp giữa công nghệ không gian và phương tiện không người lái dưới nước cho thấy cách tiếp cận tích hợp của Trung Quốc trong chiến tranh thế hệ mới. Các công nghệ lưỡng dụng này giúp Bắc Kinh vừa tăng cường năng lực quân sự, vừa duy trì "vùng xám" giữa mục tiêu dân sự và quân sự, qua đó tạo lợi thế chiến lược và tránh việc quy trách nhiệm.
Giới quan sát nhận định sự hội tụ giữa năng lượng không gian, hệ thống không người lái và tác chiến điện tử đang định hình một mô hình răn đe bất đối xứng mới, cho phép mở rộng phạm vi ảnh hưởng mà không cần tham gia vào các cuộc xung đột quy mô lớn. Theo tờ South China Morning Post, những phát triển trên có thể là yếu tố làm thay đổi cán cân sức mạnh tại các khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương trong thời gian tới.
Ngày 19-4, lực lượng Mỹ nổ súng và bắt giữ tàu chở hàng M/V Touska của Iran tại Vịnh Oman vì tàu này cố vượt lệnh phong tỏa mà Washington đang áp đặt quanh các cảng Iran. Đáng chú ý, tàu Touska gần đây đã ghé nhiều cảng Trung Quốc và bị nghi vận chuyển hàng hóa lưỡng dụng.
Mỹ vẫn đang giữ tàu Touska để kiểm tra lô hàng. Các nguồn tin an ninh hàng hải nói với Hãng tin Reuters rằng lô hàng này nhiều khả năng mang tính "lưỡng dụng" - tức có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự - sau hành trình xuất phát từ châu Á.
Dữ liệu hàng hải cho thấy tàu Touska đã nhiều lần cập cảng Chu Hải, miền nam Trung Quốc, trước khi đi qua Đông Nam Á rồi hướng về Iran. Các nhà phân tích nhận định đây là một phần trong lộ trình giúp Iran duy trì dòng chảy thương mại bất chấp sức ép từ Mỹ.
Theo một quan chức Mỹ chia sẻ với Fox News, tàu Touska lần gần nhất cập cảng Klang (Malaysia) vào ngày 12-4, sau đó trên đường tới cảng Bandar Abbas của Iran thì bị lực lượng Mỹ chặn lại tại Vịnh Oman, ngay bên ngoài eo biển Hormuz, vào ngày 19-4.
Các nhà phân tích nhận định việc tàu vẫn cố di chuyển trong lúc Hải quân Mỹ gia tăng hiện diện trong khu vực cho thấy hàng hóa trên tàu có thể mang tính ưu tiên cao.
"Con tàu đã cố vượt vòng phong tỏa - dường như là hành động đặc biệt ngu ngốc. Điều đó cho thấy trên tàu có thể có thứ gì đó Iran thật sự đang cần" - ông Ray Powell, Giám đốc sáng kiến minh bạch hàng hải SeaLight, nói với Fox News.
Ông Powell lưu ý tuyến đường của tàu qua Malaysia là điều đáng chú ý.
Theo ông, vùng biển gần eo biển Singapore vốn "nổi tiếng về việc chuyển hàng giữa các tàu" do thực thi pháp luật tương đối lỏng lẻo - chiến thuật này khiến việc truy vết hàng hóa trở nên khó khăn hơn.
Ông cũng cho rằng các điểm dừng tại Trung Quốc đặt ra câu hỏi về nguồn gốc lô hàng, dù chưa rõ cụ thể tàu chở gì.
Ngày 20-4, Trung Quốc lên tiếng chỉ trích vụ chặn bắt. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn (Guo Jiakun) nói Bắc Kinh quan ngại về việc Mỹ "chặn bắt bằng vũ lực" tàu chở hàng Iran.
"Tình hình tại eo biển Hormuz hiện nhạy cảm và phức tạp" - ông Quách nói tại họp báo, đồng thời nhấn mạnh các bên cần tránh làm leo thang căng thẳng và "tạo điều kiện cần thiết để hoạt động lưu thông bình thường qua eo biển được nối lại".
Về diễn biến vụ chặn bắt, CENTCOM cáo buộc thủy thủ đoàn tàu Touska "không tuân thủ các cảnh báo lặp đi lặp lại trong suốt 6 giờ".
Tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường USS Spruance đã bắn nhiều phát từ pháo MK 45 vào khoang máy, vô hiệu hóa hệ thống đẩy của tàu Touska, trước khi lính thủy đánh bộ Mỹ lên boong kiểm soát tàu.
Tehran xác nhận tàu bị chặn bắt khi đang trên hành trình từ Trung Quốc tới Iran, đồng thời gọi hành động của Mỹ là "cướp biển có vũ trang".
