Một tiêm kích F-15E của Mỹ đã bị bắn rơi ở Tây Nam Iran và 2 phi công trong buồng lái đã phải phóng dù thoát hiểm. Đây là lần đầu tiên một chiến đấu cơ Mỹ bị bắn rơi trên bầu trời Iran kể từ khi xung đột bùng phát cuối tháng 2.
Quân đội Mỹ sau đó đã phát động chiến dịch tìm kiếm cứu nạn quy mô lớn và lực lượng đặc nhiệm đã giải cứu một phi công. Tuy nhiên, phi công thứ hai ngồi phía sau có vai trò điều khiển vũ khí vẫn mất tích, ẩn náu sự truy tìm của các lực lượng Iran để chờ lực lượng giải cứu. Hai phi công thường phóng ghế gần như đồng thời, nhưng có thể bị tách nhau sau khi mở dù do ảnh hưởng từ gió và các yếu tố khác.
Sau đó, Tổng thống Donald Trump tuyên bố quân đội nước này đã giải cứu thành công phi công bị mất tích mang hàm đại tá trên chiếc F-15 bị bắn rơi.
“Chúng tôi đã cứu được anh ấy! Trong vài giờ qua, quân đội Mỹ đã tiến hành một trong những phi vụ tìm kiếm và giải cứu táo bạo nhất lịch sử đất nước, giải cứu một sĩ quan phi hành đoàn xuất sắc mang quân hàm đại tá. Tôi vui mừng thông báo người này hiện đã an toàn và khỏe mạnh”, ông Trump viết trên mạng xã hội X.
Và vụ việc này đã làm gợi lại một câu hỏi lớn: Phi công Mỹ được huấn luyện thế nào để tránh bị bắt sau khi máy bay rơi?
Theo báo Wall Street Journal, các phi công tinh nhuệ và lực lượng đặc nhiệm của quân đội Mỹ trải qua quá trình huấn luyện khắc nghiệt để đối phó với viễn cảnh bị mắc kẹt sau chiến tuyến của đối phương – giống thành viên phi hành đoàn F-15 được giải cứu ở Iran lần này.
Khóa huấn luyện này được gọi là SERE gồm 4 bước, viết tắt của “sinh tồn, trốn tránh, kháng cự và thoát hiểm” giúp tăng khả năng sống sót và cơ hội giải cứu khi bị bắn rơi trong lãnh thổ địch.
Theo một video tuyển dụng của Không quân Mỹ, lý tưởng đề ra là: “Nhiệm vụ của người sống sót là trở về, bằng danh dự”. Khóa huấn luyện SERE được giảng dạy theo nhiều cách khác nhau trong quân đội Mỹ nhưng là trọng tâm đặc biệt của Không quân.
“Đối với phi công, SERE là tối quan trọng vì họ có thể bị mắc kẹt một mình, sau chiến tuyến của kẻ thù, hoặc trong lãnh thổ của kẻ địch mà không có nhiều cảnh báo”, David A. Deptula, một cựu tướng Không quân Mỹ, hiện là hiệu trưởng tại Viện Nghiên cứu Hàng không Vũ trụ Mitchell có trụ sở tại Arlington, bang Virginia, cho biết.
Theo ông, các khóa huấn luyện nhằm mục đích chuẩn bị sẵn sàng cho phi công cơ hội sống sót, tránh bị bắt giữ nếu có thể, chống bị tra tấn nếu bị bắt và cải thiện cơ hội phục hồi sau khi được giải cứu.
Trong một tuyên bố, Tổng thống Trump cho hay, thành viên phi hành đoàn Không quân được giải cứu cuối tuần qua bị thương nặng. Phi công này đã sống sót và tránh sự truy bắt trong 36 giờ tại một vùng núi hẻo lánh của Iran. Nếu phi công này bị bắt, Iran sẽ có được một lợi thế đàm phán với Mỹ và là “một chiến lợi phẩm tuyên truyền thời chiến” có giá trị.
Sinh tồn
Khi máy bay bị bắn rơi, phi công thường nhảy dù sau khi phóng ghế thoát hiểm, đó là đỉnh điểm của một loạt các tình huống nhanh chóng, mất phương hướng và nguy hiểm, gây ra vô số rủi ro về thể chất và tinh thần.
Vì vậy, từ thời điểm phi công nhảy dù thoát hiểm trên không đến cuộc chạy đua với thời gian trên mặt đất, sự kết hợp giữa huấn luyện, chiến thuật, bản năng sinh tồn và phản ứng quân sự nhanh có thể tối đa hóa cơ hội sống sót và được giải cứu của phi công.
Trong huấn luyện SERE, ưu tiên hàng đầu là sống sót, bao gồm việc ưu tiên các nhu cầu để giảm thiểu căng thẳng và tiêu hao năng lượng. Theo đó, phi công học cách chịu đựng điều kiện khắc nghiệt, tránh lực lượng đối phương, ngăn chặn tình huống bị bắt và tìm đường tới các đội giải cứu. Huấn luyện này nhấn mạnh khả năng thích ứng và ra quyết định chính xác thay vì chỉ dựa vào trang thiết bị.
Họ được dạy rằng cách tốt nhất để làm điều đó liên quan đến một phương pháp ghi nhớ khác, trong đó mỗi chữ cái của từ “sinh tồn” đề cập đến một tập hợp các hành động để cứu sống người đó.
Có một hệ thống được xây dựng dựa trên học thuyết sinh tồn, không chỉ giới hạn ở một bộ dụng cụ. Hệ thống này bao gồm bộ dụng cụ sinh tồn gắn dưới ghế phóng. Phi công cũng mặc áo giáp sinh tồn, kèm theo các vật dụng bổ sung như mũ bảo hiểm, radio và vũ khí. Các chuyên gia cho biết thứ then chốt là bộ dụng cụ sinh tồn, được triển khai cùng dù khi phi công thoát hiểm. Đây cũng trở thành “dây sinh mệnh” của phi công khi ở dưới mặt đất.
Trong huấn luyện SERE, các phi công được đưa vào nhiều môi trường thù địch, từ sa mạc đến Bắc Cực, theo một video của Không quân. Video cho thấy các học viên được thả xuống nước và hạ cánh bằng dù. Họ uống nước sông, nhóm lửa bằng que củi, dùng lá cọ để dựng một lều và dùng đá để dựng loại lều khác, cũng như chế biến các món ăn từ xương rồng và bọ cánh cứng.
Và ưu tiên nhất là các công cụ liên lạc và định vị, khi radio sinh tồn giúp phi công giữ liên lạc với đội giải cứu, trong khi la bàn, gương tín hiệu và thiết bị định vị GPS hỗ trợ xác định và truyền vị trí.
Sau khi tiếp đất, quá trình sinh tồn bắt đầu ngay lập tức. Việc chạm đất thường nguy hiểm. Phi công có thể bị thương, như gãy xương, trong quá trình thoát hiểm hoặc tiếp đất. Ngay cả khi có dù, nhiều trường hợp trong các cuộc xung đột trước đây vẫn ghi nhận chấn thương nghiêm trọng.
Những bước cơ bản đầu tiên khi ở trên mặt đất là kiểm tra chấn thương, đánh giá khả năng di chuyển và quan sát môi trường xung quanh. Ông nói thêm: “Hãy kiểm tra bản thân để biết mình đang ở tình trạng nào? Có thể di chuyển không? Có còn khả năng cơ động không?”.
“Sự sống còn đi đôi với việc không bị bắt. Mục tiêu là không bị bắt”, ông Jason Smith, một thượng sĩ đã nghỉ hưu trong lực lượng đặc nhiệm của quân đội và là người hướng dẫn chính tại Trường Huấn luyện SERE, nhấn mạnh.
Sau khi tiếp đất, phi công cần xác định chính xác vị trí của mình. Họ ở sau phòng tuyến đối phương hay không, có thể ẩn nấp ở đâu và có thể liên lạc bằng cách nào. Đối với tổ bay bị bắn rơi, mục tiêu chính là tránh bị bắt trong khi cố gắng thiết lập liên lạc với lực lượng giải cứu.
“Hãy cố tránh bị đối phương bắt giữ lâu nhất có thể. Nếu ở trong môi trường sa mạc, ưu tiên sẽ tìm cách kiếm nước”, Houston Cantwell, tướng đã nghỉ hưu và hiện làm việc tại Viện Nghiên cứu Hàng không Vũ trụ Mitchell, cho hay.
Mỗi kế hoạch nhiệm vụ đều bao gồm các phương án dự phòng cho việc giải cứu được thống nhất trước chuyến bay giữa phi công và căn cứ, vì vậy phi công vừa trốn tránh kẻ thù vừa thực hiện chiến lược rút lui. “Lý tưởng nhất là phi công có thể đặt mình vào vị trí tốt nhất có thể để được giải cứu”, chuyên gia Smith nói.
Có lẽ trường hợp vận dụng hiệu quả SERE nổi tiếng nhất là của Đại úy Scott F. O’Grady vào năm 1995, khi máy bay chiến đấu F-16C của ông bị bắn rơi trong Chiến tranh Bosnia và ông đã trải qua 6 ngày trong lãnh thổ của kẻ địch. Phi công O’Grady đã ăn kiến để sống sót và di chuyển vào ban đêm, tìm cách liên lạc với căn cứ bằng các xung tín hiệu vô tuyến.
Chống cự
Nếu một phi công sau khi tiếp đất bị đối phương phát hiện, nội dung huấn luyện SERE yêu cầu rõ: Họ phải chống cự. Các manh mối trong tài liệu công khai cho thấy các phi công học các cú đá theo phong cách võ thuật, mang theo vũ khí nhỏ và được huấn luyện các quy tắc giao chiến phù hợp với Công ước Geneva.
Ông Smith từ chối nói về một số khía cạnh của huấn luyện SERE vì tính nhạy cảm của vấn đề, nhưng cho biết phi công được giải cứu ở Iran đã biết rõ các bước thực hiện trong nội dung huấn luyện này.
“Phi công chắc chắn đã được huấn luyện cả về kháng cự và trốn thoát”, ông Smith nói.
Khái niệm chủ đạo của SERE xuất hiện để đáp ứng với những khó khăn mà những binh sĩ Mỹ bị bắt làm tù binh trong Chiến tranh Triều Tiên phải đối mặt. Một sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Dwight D. Eisenhower đã đặt ra tiêu chuẩn cho binh sĩ bị đe dọa bắt giữ, bao gồm cả điều khoản: “Nếu bị bắt, tôi sẽ tiếp tục kháng cự bằng mọi phương tiện có thể”.
Bộ Quy tắc Ứng xử của Tổng thống Eisenhower quy định rằng tù binh chiến tranh Mỹ chỉ được cung cấp cho đối phương tên, cấp bậc, ngày sinh và số hiệu quân nhân.
Theo một báo cáo của Không quân, “các phi công đoàn được dạy cách sử dụng mọi thứ, từ pháo sáng, bộ đàm và các thiết bị khác để né tránh kẻ thù một cách đúng đắn và hiệu quả, đồng thời trở về nơi an toàn”.
Chiến dịch giải cứu
Khi phi công tìm cách ẩn nấp, các đội Tìm kiếm và Giải cứu Chiến đấu (CSAR), gồm những binh sĩ và phi công được huấn luyện kỹ càng trong trạng thái sẵn sàng, sẽ được kích hoạt. Các đội này được đào tạo để giải cứu nhân sự từ khu vực của đối phương.
“Điều đó giúp phi công yên tâm vì biết họ sẽ làm mọi thứ có thể để đến cứu mình. Đồng thời, họ sẽ không thực hiện một nhiệm vụ tự sát”, chuyên gia Cantwell nói.
Đồng thời, một lượng lớn thông tin tình báo được thu thập và phân tích để xác định vị trí và tình trạng của phi công mất tích. “Mọi việc từ thông tin tình báo con người đến hình ảnh, đến các thiết bị bay không người lái và tình báo tín hiệu. Tất cả đều được sử dụng để tìm người này”, chuyên gia Scott Fales, lính cứu hộ nhảy dù từng đóng vai trò quan trọng trong sự kiện “Black Hawk Down” năm 1993, tiết lộ.
Sau khi xác định được vị trí phi công mất tích, kế hoạch giải cứu được xây dựng theo thời gian thực trong khi bay. “Các xạ thủ quan sát và tìm kiếm mối đe dọa, phi công tìm nơi hạ cánh, chúng tôi liên lạc với phi công bị bắn rơi”, ông Fales nói. Trên mặt đất, lực lượng đảm bảo rằng đó đúng là người họ đang tìm kiếm, sau đó tiến hành đánh giá giữa mức độ đe dọa và nhu cầu y tế.
Trong vụ việc mới nhất ở Iran, video từ hiện trường vụ giải cứu cho thấy phi công đã ẩn nấp tại một khu vực núi khô cằn sâu trong miền Nam Iran sau khi đáp xuống. Theo Wall Street Journal, phi công bị thương đã rời nơi ẩn nấp vào những phút cuối và thực hiện một động tác táo bạo để gặp đội giải cứu thuộc lực lượng biệt kích SEAL Team 6 của Hải quân Mỹ. Ông leo lên một sườn núi cao khoảng 2.100m trong khi lực lượng Mỹ thả bom và nổ súng vào các đoàn xe Iran đang tiến đến.
Chiến dịch giải cứu có sự tham gia của hàng trăm lính đặc nhiệm được vận chuyển bằng máy bay MC-130J hạ cánh xuống một đường băng tạm, trong khi thiết bị bay không người lái MQ-9 Reaper và các tiêm kích cung cấp yểm trợ trên không, tấn công mọi đối tượng bị coi là mối đe dọa trong bán kính 3 km.
Chiến dịch trên được triển khai sau khi Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) xác định vị trí phi công và tiến hành “chiến dịch đánh lừa” khiến phía Iran tin rằng phi công đã được tìm thấy ở nơi khác. Chiến dịch nghi binh này đã phát huy hiệu quả.
Theo Wall Street Journal
Hôm 5-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố đã thực hiện chiến dịch giải cứu ngoạn mục một quân nhân mất tích khi tiêm kích Mỹ bị rơi trên lãnh thổ Iran, nhưng phía Tehran lại cho rằng chiến dịch này thất bại.
Sau đây là những thông tin đã biết đến nay về chiến dịch giải cứu này, dựa trên các tuyên bố công khai và các nguồn tin.
Theo Hãng tin AFP, đến nay có ít thông tin về danh tính của thành viên mất tích, nhưng người này là sĩ quan vận hành hệ thống vũ khí (weapons system operator), ngồi phía sau phi công (pilot) trên chiếc tiêm kích F-15E hiện đại bị bắn hạ tại Iran vào ngày 3-4.
Tổng thống Trump cho biết phi công (người lái máy bay) đã được lực lượng đặc nhiệm giải cứu trong một chiến dịch riêng diễn ra vào ban ngày hôm 3-4, ngay sau khi tiêm kích rơi xuống tỉnh Kohgiluyeh và Boyer-Ahmad, khu vực tây nam Iran với địa hình hiểm trở.
Trang tin Axios dẫn lời ông Trump và các quan chức Mỹ cho biết sau khi nhảy dù thoát hiểm, sĩ quan vũ khí bị mất tích đã hét lên "Chúa thật nhân từ" qua radio, phản ánh niềm tin tôn giáo mạnh mẽ của ông.
Các phi công Mỹ được huấn luyện theo chương trình SERE (sinh tồn, lẩn tránh, chống cự và thoát hiểm) trong trường hợp phải hạ cánh xuống lãnh thổ đối phương. Áo tác chiến của họ chứa thiết bị định vị phát tín hiệu radio/GPS, thiết bị liên lạc, cùng nước, thực phẩm, vật dụng sơ cứu và một khẩu súng ngắn.
Sĩ quan vũ khí bị thương sau khi nhảy dù nhưng vẫn có thể đi lại, được cho là đã leo lên một sườn núi cao khoảng 2.100m trước khi ẩn náu trong một khe đá, theo báo New York Times và trang Axios.
Ngày 5-4, Tổng thống Trump thông tin người này đã "bị thương nghiêm trọng". Đài CBS News cho biết sĩ quan đã được đưa tới Kuwait.
Chính quyền Iran ngay lập tức kêu gọi dân địa phương và các bộ lạc phối hợp với lực lượng an ninh tìm kiếm sĩ quan tiêm kích Mỹ bị mất tích, khi họ nhận thấy giá trị chính trị và quân sự nếu bắt sống được người này.
Điều này dẫn đến một cuộc chạy đua trong cuối tuần qua. Các hình ảnh được chia sẻ trên mạng xã hội cho thấy máy bay và trực thăng Mỹ bay tầm thấp trên bầu trời Iran.
Cơ quan Tình báo trung ương Mỹ (CIA) đóng vai trò quan trọng trong việc xác định vị trí và đã triển khai một "chiến dịch đánh lừa" nhằm khiến phía Iran tin rằng người này đã bị (phía Iran) phát hiện, theo báo New York Times và báo Financial Times.
Chiến dịch đưa người này rời Iran được triển khai trong đêm từ hôm 4-4 sang ngày 5-4, với "hàng chục máy bay" (theo lời ông Trump) và hàng trăm lính đặc nhiệm, bao gồm biệt kích SEAL Team 6 (Đội 6 SEAL) của Hải quân Mỹ.
Lực lượng SEAL - nổi tiếng với chiến dịch tiêu diệt thủ lĩnh Al-Qaeda Osama bin Laden năm 2011 - được giao nhiệm vụ đưa người này ra khỏi Iran, trong khi máy bay tấn công Mỹ yểm trợ.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu cho biết ông Trump đã "bày tỏ cảm kích đối với sự hỗ trợ của Israel" trong chiến dịch giải cứu, nhưng không nêu chi tiết về vai trò của Israel.
Theo các nguồn tin, sĩ quan vũ khí Mỹ được giải cứu khi lực lượng Iran đang áp sát khu vực, và quân đội Mỹ đã nổ súng để ngăn chặn họ. Tổng thống Trump khẳng định không có binh sĩ Mỹ nào thiệt mạng.
Đoạn video do Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran công bố được cho là xác máy bay Mỹ bị cháy rụi trên một khu vực sa mạc, khói vẫn còn bốc lên - Video: AFP/IRGC
Mặc dù quân đội Iran tuyên bố chiến dịch của Mỹ đã bị "phá hỏng hoàn toàn", họ chưa tường thuật đầy đủ về sự việc.
Tối 5-4, Hãng tin ISNA của Iran đăng một bức ảnh do Lực lượng Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cung cấp, được cho là "hộp sọ của một quân nhân Mỹ giữa đống đổ nát của một chiếc máy bay bị phá hủy".
Lực lượng này không cung cấp thêm thông tin, chỉ nói đó là "bằng chứng cho thấy thất bại nhục nhã của Trump, kẻ nói dối".
Người phát ngôn quân đội Iran Ebrahim Zolfaghari nói rằng lực lượng Mỹ đã sử dụng một sân bay bỏ hoang ở tỉnh Isfahan, nằm phía tây bắc khu vực quân nhân Mỹ nhảy dù. Ông cho biết các máy bay Mỹ tham gia một "nhiệm vụ đánh lừa và rút lui dưới vỏ bọc giải cứu phi công của một máy bay bị bắn rơi".
Truyền thông nhà nước Iran cũng phát hình ảnh máy bay cháy đen trong khu vực sa mạc. Các quan chức nói rằng hai máy bay vận tải quân sự C-130 và hai trực thăng Black Hawk đã bị phá hủy.
Trong một video, có thể thấy rõ hai cánh quạt và động cơ bị cháy. Các chuyên gia định vị nguồn mở cho rằng hình ảnh được ghi lại cách thành phố Isfahan khoảng 50km về phía nam.
Báo Wall Street Journal và một số báo Mỹ khác dẫn nguồn tin ẩn danh cho biết lực lượng Mỹ đã tự phá hủy hai chiếc C-130 sau khi chúng bị mắc kẹt, nhằm tránh rơi vào tay Iran, đồng thời điều các máy bay khác tới đưa đội cứu hộ rút lui an toàn.
Ông Iraj Kazemijou, lãnh đạo tỉnh Kohgiluyeh và Boyer-Ahmad, nói với Hãng tin Mehr rằng có 5 người thiệt mạng và 7 người bị thương tại khu vực núi Kuh-e Siah. Tuy nhiên ông Iraj Kazemijou bác bỏ thông tin cho rằng lực lượng Mỹ đã đổ bộ tại đây, gọi đó là thông tin "hoàn toàn sai sự thật và không có giá trị".
Trong thông điệp hôm 5-4, Tổng thống Trump cũng đề cập đến một chiến dịch riêng bên trong Iran - nhằm giải cứu phi công - "mà chúng tôi không xác nhận, vì chúng tôi không muốn gây nguy hiểm cho chiến dịch giải cứu thứ hai".
Chỉ một ngày trước khi thỏa thuận ngừng bắn tạm thời do Pakistan làm trung gian dự kiến hết hạn vào ngày 22.4, triển vọng đối thoại giữa Mỹ và Iran vẫn phủ bóng bất định, theo Reuters.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 21.4 tuyên bố Iran "sẽ phải đàm phán, nếu không sẽ gặp những vấn đề chưa từng có", đồng thời nhấn mạnh Washington không thể chấp nhận việc Tehran sở hữu vũ khí hạt nhân. Ông khẳng định Mỹ "không có lựa chọn nào khác" ngoài việc gây sức ép để buộc Iran phải thay đổi.
Song, phía Iran phản ứng cứng rắn. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ngày 21.4 tuyên bố Tehran "không chấp nhận đàm phán dưới bóng đe dọa", cáo buộc Mỹ tìm cách biến bàn đàm phán thành "bàn đầu hàng". Tổng thống Masoud Pezeshkian cũng chỉ trích cách tiếp cận "mâu thuẫn và thiếu tính xây dựng" của Mỹ, cho rằng mục tiêu thực chất là buộc Iran nhượng bộ.
Trên thực địa, Mỹ duy trì phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz và các cảng Iran, đồng thời gia tăng hiện diện quân sự, theo NBC News. Trong khi đó, Tehran cảnh báo sẵn sàng "tung ra các quân bài mới trên chiến trường" nếu bị gây áp lực. Thiếu tướng Ali Abdollahi, Chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung ương Khatam al-Anbiya của Iran, ngày 21.4 tuyên bố Tehran có thể đưa ra "phản ứng ngay lập tức và dứt khoát" trước mọi hành động thù địch, đồng thời khẳng định nước này vẫn nắm ưu thế, bao gồm khả năng kiểm soát Hormuz, theo Hãng tin Tasnim.
Trong bối cảnh đó, Pakistan đã tăng cường vận động ngoại giao và chuẩn bị cho vòng đàm phán tiếp theo giữa Mỹ - Iran, dự kiến diễn ra ngày 22.4 với sự tham gia của phái đoàn Mỹ do Phó tổng thống JD Vance dẫn đầu. Tuy nhiên, tính đến chiều 21.4, truyền thông nhà nước Iran cho biết "không có phái đoàn nào" rời nước này đến Pakistan, theo The Guardian.
Ngay cả khi các bên ngồi lại, triển vọng đạt đột phá vẫn hạn chế. Các vấn đề cần giải quyết giữa các bên kéo dài từ chương trình hạt nhân, lệnh trừng phạt, bồi thường hậu xung đột đến vai trò của Iran tại khu vực và kiểm soát eo biển Hormuz. Mỗi vấn đề đều gắn với lợi ích cốt lõi, khiến khả năng thỏa hiệp trở nên khó khăn, theo Al Jazeera.
Giáo sư Mohamad Elmasry từ Viện Nghiên cứu sau đại học Doha nhận định quan hệ Mỹ - Iran đang ở trạng thái "rất bấp bênh". Trả lời Al Jazeera, ông cho rằng Washington từng có cơ hội giảm leo thang, nhưng việc gia tăng áp lực, đặc biệt liên quan eo biển Hormuz, đã khiến căng thẳng vượt khỏi quỹ đạo kiểm soát.
Một điểm đáng chú ý là trọng tâm đàm phán đang dịch chuyển. Nếu trước đây các cuộc thương lượng tập trung vào tên lửa và mạng lưới lực lượng quân sự thân Iran ở khu vực, thì nay các vấn đề như mức độ làm giàu uranium và vai trò của Tehran tại eo biển Hormuz ngày càng chiếm ưu thế, theo Reuters.
Sự thay đổi này khiến các quốc gia vùng Vịnh lo ngại. Là những bên chịu tác động trực tiếp từ xung đột, họ lại gần như đứng ngoài tiến trình đàm phán. Một số quan chức cảnh báo việc ưu tiên ổn định năng lượng toàn cầu có thể dẫn đến việc "ngầm chấp nhận" ảnh hưởng của Iran tại Hormuz, trong khi các rủi ro an ninh khác chưa được xử lý.
Reuters dẫn lời các nhà phân tích cho rằng vấn đề không phải là bên nào kiểm soát eo biển, mà là ai thiết lập luật chơi tại đây. Điều này phản ánh xu hướng dịch chuyển rộng hơn trong trật tự khu vực, từ các chuẩn mực quốc tế sang các thỏa thuận dựa trên sức mạnh. Các nhà phân tích của Citic Securities (Trung Quốc) nhận định "thời điểm Hormuz" có thể trở thành bước ngoặt đối với vai trò thống trị toàn cầu của Mỹ.
Trong bối cảnh giằng co Mỹ - Iran hiện nay, một kịch bản ngày càng rõ là các bên chỉ đạt được một thỏa thuận tạm thời "đủ để quản lý khủng hoảng", thay vì giải quyết tận gốc xung đột, theo CNBC dẫn lời nhà kinh tế học Cornelia Meyer là Giám đốc điều hành Meyer Resources - công ty chuyên tư vấn về năng lượng và chiến lược.
Ngày 6-4, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đe dọa sẽ tiêu diệt Iran "chỉ trong một đêm" nếu Tehran không đạt được thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz trước thời hạn chót là 20h tối 7-4 (giờ Mỹ).
Theo Đài BBC, Washington gần đây đã liên tục gây áp lực quân sự, cũng như ông Trump từng kêu gọi các nước tự bảo vệ tuyến vận tải, khiến nhiều quốc gia tại châu Á đã chủ động chọn con đường ngoại giao trực tiếp với Iran để đạt được các thỏa thuận riêng về việc lưu thông qua Hormuz, thay vì chờ đợi một giải pháp quân sự từ Mỹ.
Cụ thể, Pakistan hôm 28-3 thông báo rằng Iran đã đồng ý cho 20 tàu của nước này đi qua eo Hormuz. Ngoại trưởng Pakistan gọi đây là "cử chỉ tích cực và mang tính xây dựng", đồng thời nhấn mạnh: "Đối thoại, ngoại giao và các biện pháp xây dựng lòng tin là con đường duy nhất để tiến lên phía trước".
Iran cũng công khai hoan nghênh các tàu treo cờ Ấn Độ được đi qua eo biển. Đại sứ quán Iran tại Ấn Độ viết trên X: "Những người bạn Ấn Độ của chúng tôi hoàn toàn an toàn, không có gì phải lo lắng". Đáp lại, Ngoại trưởng Ấn Độ cho biết việc tàu chở dầu của nước này được lưu thông là kết quả của ngoại giao.
Trung Quốc - nước mua dầu Iran lớn nhất - cũng xác nhận một số tàu của họ đã đi qua eo biển, dù không nêu chi tiết. Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy bất chấp xung đột, hàng triệu thùng dầu Iran (đang bị Mỹ trừng phạt) vẫn được vận chuyển tới Trung Quốc trong những tuần gần đây.
Kể từ khi chiến sự bùng nổ, Bắc Kinh đã duy trì quan hệ ngoại giao thân thiện với Tehran và cùng Pakistan nỗ lực làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn giữa các bên tham chiến.
Mới đây nhất, Ngoại trưởng Philippines cho biết Iran đã cam kết đảm bảo "hành trình an toàn, không bị cản trở và nhanh chóng" cho các tàu nước này, sau cuộc điện đàm được đánh giá là "rất hiệu quả" nhằm đảm bảo nguồn cung năng lượng và phân bón.
Dù vậy, giới quan sát cho rằng các thỏa thuận hiện nay vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng, chẳng hạn như chưa có thông tin cụ thể liệu các đảm bảo an toàn áp dụng cho toàn bộ tàu của một quốc gia hay chỉ một số chuyến cụ thể, hay việc các tàu có phải trả phí để được đi qua hay không.
Ví dụ, Công ty vận tải Mitsui OSK Lines cho biết một tàu Nhật Bản chở khí tự nhiên hóa lỏng cuối tuần qua đã an toàn đi qua eo biển Hormuz, nhưng không bình luận về việc có phải trả phí cầu đường hay không và làm thế nào thủy thủ đoàn đảm bảo được chuyến đi an toàn.
Malaysia cũng cho biết một số tàu chở dầu của họ đã được Iran cho phép đi qua miễn phí, nhưng chưa rõ liệu các tàu Malaysia khác có được hưởng bảo đảm tương tự hay không.
Ngoài ra, chuyên gia Roger Fouquet tại Đại học Quốc gia Singapore cũng nhận định Iran có thể đang "tách bạch giữa quan hệ đồng minh và mức độ tham gia thực tế vào xung đột", khi vẫn cho phép tàu của một số quốc gia có liên hệ với Mỹ - như trường hợp của Philippines - được lưu thông.
Do đó nhà kinh tế năng lượng Shi cho rằng dù các thỏa thuận này đánh dấu một bước tiến ngoại giao đáng chú ý, nhưng chúng chỉ giúp giảm áp lực ngắn hạn cho chuỗi cung ứng năng lượng, chưa phải là giải quyết triệt để cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz khi chiến sự vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
