Giữa thập niên 1990, Chiến tranh Bosnia bước vào thời kỳ căng thẳng nhất. Đây là cuộc xung đột nổ ra sau khi Nam Tư tan rã, với sự đối đầu giữa các cộng đồng sắc tộc tại Bosnia và Herzegovina, khiến đất nước này bị chia cắt và chìm trong bạo lực kéo dài. Phương Tây ban đầu can thiệp thông qua lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc. Chiến sự sau đó leo thang, NATO bắt đầu áp đặt vùng cấm bay trên không phận Bosnia nhằm ngăn các bên sử dụng máy bay quân sự.
Tuy nhiên, vùng cấm bay không đồng nghĩa kiểm soát hoàn toàn bầu trời. Lực lượng Serb ở Bosnia vẫn duy trì hệ thống radar và tên lửa phòng không từ mặt đất, đủ khả năng phát hiện và bắn hạ máy bay bay qua khu vực. Vì vậy, các chuyến tuần tra của NATO vẫn hoạt động trong môi trường rủi ro cao.
Ngày 2/6/1995, đại úy Scott O’Grady, phi công F-16 của Không quân Mỹ, đang thực hiện nhiệm vụ tuần tra trên không phận Bosnia thì tiêm kích trúng tên lửa đất đối không. Máy bay nhanh chóng bị phá hủy, buộc anh phải kích hoạt ghế phóng để thoát hiểm.
Anh bung dù và tiếp đất trong khu vực rừng núi do lực lượng Serb kiểm soát, nơi nguy cơ bị phát hiện và bắt giữ luôn thường trực.
6 ngày sinh tồn trong im lặng
Sau khi O’Grady chạm đất, những gì anh có là một bản đồ dành cho vùng tây bắc Bosnia có ảnh các loài thực vật ăn được, radio PRC-112 nặng gần 800 gr, bộ dụng cụ sinh tồn gắn dưới ghế chiếc F-16, gồm túi sơ cứu, vài quả pháo sáng, một súng ngắn 9 mm, pin.
Trong suốt gần một tuần, O’Grady áp dụng kỹ năng sinh tồn được huấn luyện. Ban ngày, nam phi công nằm im trong bụi rậm hoặc dưới tán cây, tránh mọi chuyển động có thể bị phát hiện. Ban đêm, anh di chuyển thận trọng để tìm nơi trú ẩn mới.
O’Grady phải ăn côn trùng, cây dại và tận dụng khẩu phần khẩn cấp mang theo. Khi nước dự trữ cạn, anh hứng nước mưa từ lá cây để duy trì sự sống. Anh không sử dụng radio trong nhiều ngày vì lo ngại bị phát hiện.
“Sử dụng thiết bị liên lạc có thể đồng nghĩa với việc tự lộ vị trí”, một quan chức quân sự Mỹ cho biết.
Trong thời gian đó, lực lượng Serb liên tục rà soát khu vực. Có thời điểm, trực thăng tìm kiếm bay rất thấp, đến mức O’Grady có thể nhìn thấy rõ phi hành đoàn. Đến ngày thứ 6, khi thể lực suy giảm và nguy cơ bị phát hiện gia tăng, O’Grady quyết định bật radio trong thời gian ngắn.
“Đây là Basher-52. Tôi còn sống và cần trợ giúp”, anh nói qua radio 2h08 CET ngày 8/6/1995, sử dụng mật danh cá nhân.
Thông tin này được phi cơ tuần tra của NATO thu thập, lập tức kích hoạt một chuỗi quyết định khẩn cấp. Các chỉ huy nhận định rằng cơ hội cứu hộ có thể biến mất nhanh chóng nếu chậm trễ. O’Grady đang ở sâu trong vùng kiểm soát của đối phương, và việc kéo dài thời gian chỉ làm tăng rủi ro.
Chiến dịch 5 giờ
7 phút sau khi thu được tín hiệu, chiến đấu cơ AC-130 mật danh Ghost 45 xác nhận người cầu cứu là O’Grady. Các sĩ quan trên một máy bay cảnh báo sớm (AWACS) báo tin về sở chỉ huy rằng O’Grady vẫn ổn, nhưng thêm rằng “cậu ấy thực sự cần được giải cứu trong đêm nay và tín hiệu radio ngày càng yếu”.
Thông tin về O’Grady được chuyển tới Đô đốc Leighton Smith tại Anh, chỉ huy lực lượng NATO ở miền nam châu Âu.
“Basher-52 vừa liên lạc”, một quan chức thuật lại nội dung tin nhắn. “Đô đốc Smith bật dậy, dồn toàn bộ tập trung vào tình huống”. Các phương án hành động nhanh chóng được cân nhắc. Lệnh TRAP (triển khai chiến dịch thu hồi máy bay hoặc nhân sự) được ban hành.
Tại Washington lúc này là khoảng 21h30 ngày 7/6/1995. Cố vấn an ninh quốc gia Anthony Lake báo tin cho tổng thống Bill Clinton.
Kế hoạch được xây dựng theo mô hình nhiều lớp. Trực thăng đưa lực lượng đổ bộ vào điểm tiếp cận. Tiêm kích và trực thăng tấn công yểm trợ trên không, sẵn sàng phản ứng nếu bị tấn công. Máy bay tác chiến điện tử gây nhiễu radar nhằm giảm khả năng phát hiện.
Lực lượng đặc nhiệm được huy động từ tàu tấn công đổ bộ USS Kearsarge, đang hoạt động ngoài khơi biển Adriatic. Đây là căn cứ gần nhất có đủ trực thăng và lính thủy đánh bộ để thực hiện nhiệm vụ.
Khoảng 40 lính thủy đánh bộ trên tàu Kearsarge lập tức chuẩn bị cho đợt triển khai lúc rạng sáng vào khu vực sâu gần 100 km trong đất liền. Mục tiêu của chiến dịch rất rõ ràng: tiếp cận nhanh, cứu phi công và rút lui trước khi đối phương kịp phản ứng mạnh.
Các lính thủy đánh bộ lên hai trực thăng CH-53E Super Stallion. Hộ tống các trực thăng Stallion là hai trực thăng tấn công AH-1W SuperCobra cùng cặp tiêm kích cất hạ cánh thẳng đứng AV-8B Harrier. Đội bay này còn được yểm trợ bởi các biên đội trực thăng và tiêm kích dự bị cùng loại. Toàn bộ “hạm đội trên không” gồm khoảng 40 phi cơ, được điều phối từ một máy bay AWACS.
“Chúng tôi đã huy động toàn bộ hỏa lực cần thiết”, ông Smith nói.
6h07 ngày 8/6/1995, các máy bay gây nhiễu EA-6B và EF-111 được thiết kế cho tác chiến điện tử bắt đầu chế áp mạnh hệ thống radar và liên lạc trong khu vực, nhằm làm tê liệt khả năng theo dõi của lực lượng Serb. 6 phút sau, một máy bay báo đã bắt được liên lạc với O’Grady.
Ở bên kia biên giới, trong khu vực Croatia do người Serb kiểm soát, một hệ thống radar bắt đầu theo dõi hoạt động trên không phận Bosnia. Trạm radar tại Knin, mật danh Giraffe, được kích hoạt lúc 6h21, cho thấy nếu ban đầu lực lượng Serb còn bất ngờ, thì lúc này họ không còn “mù thông tin” nữa.
Khoảng 6h35, lực lượng Mỹ tiếp cận khu vực thu được tín hiệu từ O’Grady. Các phi công phát hiện một vệt khói màu vàng bốc lên từ tán cây gần một bãi đất đá. O’Grady đã bắn pháo hiệu.
Chiếc CH-53E đầu tiên, do thiếu tá William Tarbutton điều khiển, tránh những cọc hàng rào gỗ có dây thép gai và hạ cánh. Khoảng 20 lính thủy đánh bộ nhanh chóng lao ra, thiết lập vành đai an ninh.
Chiếc CH-53E thứ hai, do đại tá Martin Berndt chỉ huy, vô tình đáp xuống một đoạn hàng rào, buộc phi công phải đưa máy bay lên rồi hạ xuống lại. Phía trên, hai trực thăng tấn công AH-1W lơ lửng yểm trợ, sẵn sàng khai hỏa. Cao hơn nữa, hai tiêm kích AV-8B sẵn sàng cung cấp hỏa lực mạnh hơn nếu cần.
Berndt nhìn qua buồng lái và bất ngờ thấy một người chạy về phía trực thăng, tay cầm súng ngắn vào lúc 6h44. Sương mù khá dày, nên ban đầu Berndt chưa thể biết đó là ai.
“Nhưng tôi nhanh chóng nhận ra chỉ có thể là anh ấy”, Berndt nhớ lại.
Cửa bên của trực thăng vừa mở được khoảng ba giây thì O’Grady lao thẳng vào khoang. Anh trao khẩu súng cho phi hành đoàn, nhanh chóng khoác áo và đội mũ bảo hiểm bay.
“Thậm chí không ai trong chúng tôi phải rời khỏi trực thăng”, Berndt nói thêm.
Ngay sau đó, trực thăng cất cánh. O’Grady được phủ chăn, nhanh chóng ăn khẩu phần khẩn cấp. 0h49 ngày 8/6/1995 tại Washington (6h49 CET), ngay khi trực thăng CH-35E cất cánh, tổng thống Clinton nhận cuộc gọi báo tin từ cố vấn an ninh quốc gia Lake.
“Đã cứu được cậu ấy”, Lake nói.
“Tuyệt vời! Đây là một chàng trai phi thường”, ông Clinton đáp lại.
Chiến dịch thu hồi, xét về mặt kỹ thuật, diễn ra gần như hoàn hảo trong giai đoạn tiếp cận. Thách thức lớn nhất đến trong giai đoạn rút lui.
Khi đội hình trực thăng rời khỏi khu vực, họ đối mặt với hỏa lực từ mặt đất, bao gồm súng máy và tên lửa vác vai. Một số viên đạn trúng vào thân và cánh quạt trực thăng, nhưng không gây thiệt hại nghiêm trọng.
Lúc 6h58, một sĩ quan trên máy bay gây nhiễu EA-6B đã đề xuất phá hủy trạm radar tại Knin. Tuy nhiên, đề xuất bị bác bỏ do lo ngại leo thang xung đột, bởi khi đó lực lượng Serb đang giữ một số binh sĩ Liên Hợp Quốc làm con tin.
7h07, một trong hai trực thăng cho biết họ bị nhắm bắn bằng tên lửa vác vai nhưng không trúng. Đội hình rút lui an toàn và đưa O’Grady trở lại tàu Kearsarge ngoài khơi.
O’Grady được mọi người chào đón khi trở về Mỹ. Phi công này còn đến thăm Nhà Trắng, được tổng thống Clinton gọi là “một anh hùng nước Mỹ”.
Báo Rossiyskaya Gazeta của Nga hôm 5/4 công bố video từ cảm biến quang học của máy bay không người lái (UAV) tự sát dòng Geran, cho thấy radar cảnh giới và điều khiển hỏa lực TRML-4D của tổ hợp phòng không IRIS-T Ukraine đang vận hành ở tỉnh Poltava.
Khung bám bắt của UAV Geran giữ ổn định quanh đài radar trong lúc phi cơ lao tới, cho thấy nó dường như đang ở chế độ khóa mục tiêu tự động. Video bị cắt trước thời điểm UAV lao vào mục tiêu, chưa rõ radar TRML-4D có trúng đòn trực tiếp hay không.
Dù vậy, Rossiyskaya Gazeta cho rằng đầu đạn nặng 50-90 kg của dòng Geran vẫn đủ sức gây sát thương cho những thiết bị mỏng manh, không có vỏ giáp như radar từ khoảng cách 10 m.
Militarnyi, cổng thông tin điện tử thuộc Bộ Quốc phòng Ukraine, trước đó đưa tin Nga đã sản xuất phiên bản Geran mang đầu dò thụ động, chuyên phát hiện và bám bắt nguồn phát tín hiệu vô tuyến như radar phòng không. Điều này giúp UAV Geran trở thành vũ khí diệt radar như tên lửa siêu thanh Kh-31P, bổ sung phương án tấn công và chế áp phòng không đối phương cho lực lượng Nga.
Tổ hợp phòng không IRIS-T do Đức cùng một số quốc gia phương Tây hợp tác phát triển từ giữa những năm 1990. Mỗi hệ thống IRIS-T gồm một xe chỉ huy, một radar đa năng TRML-4D cùng ba xe phóng với tối đa 24 quả đạn. Biến thể tầm trung IRIS-T SLM có tầm bắn khoảng 40 km, chuyên đối phó máy bay, trực thăng, UAV hoặc một số loại tên lửa.
Radar TRML-4D, được ví như "mắt thần" của IRIS-T, có thể bám bắt hơn 1.500 mục tiêu cùng lúc ở khoảng cách 250 km, trong đó phi cơ là trên 120 km và tên lửa siêu thanh là 60 km trở lên.
Đức cam kết cung cấp 12 hệ thống tầm trung IRIS-T SLM và 24 bệ phóng thuộc phiên bản tầm ngắn IRIS-T SLS cho Ukraine, trong đó ba tổ hợp SLM và hai bệ phóng SLS đã được chuyển giao trong giai đoạn 2022-2023. Bộ Quốc phòng Ukraine hồi tháng 12/2025 tuyên bố đã sở hữu 9 tổ hợp IRIS-T.
Đây được coi là một trong những lá chắn phòng không hiện đại nhất của Ukraine, các chỉ huy nước này từng tuyên bố đạt tỷ lệ đánh chặn 100% mục tiêu trong quá trình tham chiến. Dù vậy, quân đội Nga đã nhiều lần công bố video tập kích các trận địa IRIS-T, phá hủy một số radar TRML-4D và nhiều bệ phóng.
Nhà khoa học hạt nhân Andrew Hugg, lãnh đạo cơ quan an toàn hóa học và hạt nhân của Lục quân Mỹ, đã bị đình chỉ công tác sau khi xuất hiện đoạn video quay lén trong đó ông Hugg chia sẻ những thông tin nhạy cảm quân sự tại nơi công cộng.
Theo Firstpost, đoạn video được một người phụ nữ, thực chất là phóng viên giả dạng, lén quay trong cuộc gặp với ông Hugg tại một nhà hàng. Trong đó, ông Hugg khoe về chức vụ và công việc của mình và sau đó nói nhiều thông tin nhạy cảm như hệ thống hạt nhân, vũ khí hóa học và các cuộc không kích của Mỹ tại Iran.
Đoạn video được nhà hoạt động bảo thủ James O'Keefe công bố. Ông O'Keefe là người sáng lập Project Veritas, tổ chức thường công bố các đoạn video quay lén nhằm làm mất uy tín truyền thông chính thống cũng như các nhóm cấp tiến.
Trong đoạn video vốn chưa được xác minh, ông Hugg nói Mỹ vẫn sở hữu các chất độc thần kinh như sarin và những chất đó được cất giữ tại cơ sở ở bang Maryland. Ông miêu tả về một vụ phơi nhiễm hóa học chết người trong phòng thí nghiệm và chi tiết các hệ thống phát hiện tên lửa. Ngoài ra, ông còn tuyên bố Mỹ không kích Iran có thể đã làm trẻ em thiệt mạng và gợi ý Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei có thể là mục tiêu nếu không thay đổi đường lối.
Việc tiết lộ những thông tin này, nếu đúng sự thật, có thể cấu thành tội vi phạm nghiêm trọng quy định về an ninh tác chiến và ngoại giao. Nếu những cáo buộc có thật, ông Hugg có thể bị truy tố vì tiết lộ thông tin mật hoặc thông tin nhạy cảm.
Người phát ngôn Lục quân Mỹ Cynthia Smith cho biết đã cho ông Hugg tạm đình chỉ công tác trong lúc điều tra vụ việc.
Phát biểu khai mạc, Phó tổng lãnh sự Úc Brent Stewart cho biết cuộc triển lãm là điểm nhấn quan trọng trong khuôn khổ chương trình thường niên "Hương vị Úc". Năm nay, sự kiện quy tụ tổng cộng 40 gian hàng đến từ nhiều lĩnh vực khác nhau.
Triển lãm Hương vị Úc là nơi khách tham quan có thể trải nghiệm và mua sắm đa dạng các sản phẩm cao cấp từ Úc, từ thực phẩm, đồ uống cho đến các dòng thực phẩm bổ sung chất lượng cao, đồng thời gặp gỡ đại diện của những tổ chức giáo dục hàng đầu đến từ nước Úc.
Bên cạnh đó, chương trình còn mang đến các tiết mục biểu diễn trực tiếp trên sân khấu cùng nhiều hoạt động giải trí thú vị dành cho trẻ em tại khu vui chơi thiếu nhi.
Trong số này, có một gian hàng đặc biệt thu hút hàng dài khách tham quan chờ thử một món ăn đến từ nước Úc: đó là xúc xích và thịt nướng làm từ thịt kangaroo. Với tâm lý không phải lúc nào cũng ăn được thịt kangaroo, các bậc cha mẹ dẫn theo con cái chờ đến lượt thưởng thức.
Ông Nguyễn Doãn Giang, Phó tổng giám đốc công ty San Hà, cho biết loại thịt kangaroo được chế biến thành xúc xích và thịt nướng có mùi vị riêng, và khá hợp khẩu vị của người Việt. Triển lãm Hương vị Úc 2026 đánh dấu lần đầu tiên công ty giới thiệu cho thực khách món ăn mới từ nước Úc, và hiện sản phẩm vẫn chưa bán tại thị trường Việt Nam.
Còn ông Andy Wall, Tổng giám đốc công ty Rada Việt Nam, cho biết công ty ông đang kinh doanh gần 150 nhãn hàng rượu tại thị trường Việt Nam, mang đến một "bản đồ hương vị" nước Úc trọn vẹn trong từng chai vang xuất xứ đặc trưng theo từng vùng miền.
Tuy nhiên, trong khuôn khổ cuộc triển lãm hôm nay, ông tập trung giới thiệu 8 đại diện tiêu biểu, trong đó có một sản phẩm độc quyền chỉ dành riêng cho thị trường Việt Nam. Chai vang này có tên Kaya, mà theo ông nhấn mạnh là được tạo ra riêng cho khẩu vị người Việt.
"Kaya trong ngôn ngữ thổ dân Nunga của Úc có nghĩa là "xin chào", vì thế chúng tôi trìu mến gọi đây là "rượu vang Xin chào". Đây là dòng vang không được bán tại Úc mà chỉ có mặt tại Việt Nam – như một lời chào thân thiện gửi đến người yêu ẩm thực nơi đây", theo ông Wall.
"Cũng như người Úc, người Việt trân trọng những bữa ăn gia đình – nơi ẩm thực gắn kết yêu thương. Vì thế, hãy thử đưa rượu vang vào những bữa ăn thường nhật, mỗi tuần một chút, để trải nghiệm ẩm thực trở nên phong phú và đáng nhớ hơn", ông chia sẻ.
Phó tổng lãnh sự Stewart cũng đề cập một điểm nhấn đặc biệt của năm nay là sự góp mặt của các đối tác thuộc nền tảng Hợp tác Kinh doanh đến từ khu vực ĐBSCL. Đây là sáng kiến của Chính phủ Úc nhằm kết nối nguồn vốn từ khu vực tư nhân để hỗ trợ các dự án vừa có tác động xã hội tích cực, vừa đảm bảo tính khả thi về thương mại tại Việt Nam.
Tại một gian hàng trưng bày các sản phẩm, không ít khách tham quan tỏ ra thắc mắc khi đứng trước những sản phẩm mì trộn ăn liền làm từ lúa nổi. Trên thực tế, lúa nổi (hay lúa mùa nổi) là giống lúa đặc sản truyền thống tại ĐBSCL, có khả năng sinh trưởng đặc biệt với thân vươn dài nương theo mực nước lũ dâng cao, nhìn xa thấy lúa như "nổi" trên mặt nước. Giống lúa này được canh tác hoàn toàn tự nhiên, không phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật, cho hạt gạo sạch, dinh dưỡng cao và có ý nghĩa sinh thái lớn.
Ông Phan Bảo Thi, đại diện Công ty Cổ phần Lúa mùa nổi Amana thuộc tập đoàn Khải Nam, cho biết hiện bao tiêu lúa nổi xuất phát từ dự án được chính phủ Úc hợp tác thực hiện với Quỹ Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới (WWF). Công ty từ năm 2024 đã bắt đầu thu mua lúa nổi từ các hộ nông dân tham gia dự án và hiện giới thiệu ra thị trường 6 loại sản phẩm, trong đó có Mì Trộn Lúa Nổi Vị Quảng.
Trao đổi với Báo Thanh Niên, ông Huỳnh Quốc Tịnh, Giám đốc chương trình về Nông nghiệp và Lương thực Thực phẩm của WWF Việt Nam, cho biết dự án hợp tác với chính phủ Úc đã bắt đầu từ năm 2022, theo đó thúc đẩy các giải pháp thuận thiên (giải pháp dựa vào thiên nhiên) để phục hồi lại hệ sinh thái giữa hai cái vùng đất ngập nước Láng Sen và Tràm Chim, thông qua hoạt động chuyển đổi nông nghiệp thành nông nghiệp sinh thái.
Những mô hình nổi bật đang được nhân rộng bao gồm nuôi trồng thủy sản vào mùa lũ; trồng sen kết hợp với nuôi cá vào mùa lũ; cũng như lúa mùa nổi kết hợp với nuôi cá mùa lũ. Đầu ra của các sản phẩm đã cho thấy tiềm năng xuất khẩu, chẳng hạn như lúa mùa nổi đã được xuất khẩu sang Anh, Đức và sắp tới là Malaysia (sau khi công ty Amana có được chứng nhận Halal).
Vào thời điểm kết thúc giai đoạn 2 của dự án (năm 2029), phía WWF kỳ vọng sẽ thực hiện khoảng 2.000 ha trên các vùng kết nối giữa Tràm Chim với Láng Sen. Ông Tịnh cho biết nếu những mô hình đang triển khai mang lại hiệu quả kinh tế, mô hình sẽ tự động được nhân rộng.
Một gian hàng khác cũng trình bày sản phẩm nhận được sự hỗ trợ từ chính phủ Úc là thốt nốt đến từ An Giang do công ty Palmania sản xuất và phân phối. Palmania hiện là đơn vị duy nhất tại Việt Nam sản xuất mật thốt nốt có chứng nhận hữu cơ quốc tế.
Bà Trần Thị Thu Hoài, đồng sáng lập Palmania, cho hay công ty đã khôi phục nghề làm thốt nốt truyền thống của đồng bào dân tộc Khmer và đưa sản phẩm này ra các thị trường quốc tế như Mỹ, Hàn Quốc.
