Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 6.4 tổ chức buổi họp báo quan trọng để cập nhật diễn biến về chiến sự Trung Đông. Tâm điểm của cuộc họp là hạn chót mà chủ nhân Nhà Trắng đặt ra, khi yêu cầu Iran phải đạt được một thỏa thuận ngừng bắn và lập tức mở cửa lại eo biển Hormuz trước 20 giờ ngày 7.4 theo giờ Mỹ (tức 7 giờ ngày 8.4 giờ VN), AP đưa tin.
Ông Trump cảnh báo nếu Tehran cố tình phớt lờ, quân đội Mỹ sẽ leo thang các đợt không kích, san phẳng các nhà máy điện và hệ thống cầu đường trọng yếu. Tổng thống Mỹ khẳng định toàn bộ hạ tầng của Iran “có thể bị xóa sổ chỉ trong một đêm”. Ông còn nêu ra tham vọng mới tại eo biển Hormuz, đó là để Mỹ kiểm soát và thu phí tuyến đường giao thương này, dù Washington không có nhiều cơ sở để quản lý eo biển trên.
Đài CNN ngày 7.4 dẫn lời ông Peter Layton, nhà nghiên cứu tại Viện châu Á Griffith (Úc) và là cựu sĩ quan Không quân Hoàng gia Úc, nhận định năng lực của Mỹ và Israel khó có thể đánh sập toàn bộ hạ tầng Iran trong 24 giờ.
Ông Layton nêu ra những số liệu cho một nhiệm vụ giả định. Theo đó, ông đặt trường hợp tối ưu là các chiến đấu cơ của Mỹ-Israel có thể sử dụng đến 332 quả bom JDAM (hơn 900 kg) trong 1 ngày tấn công, được trang bị trên 6 máy bay ném bom B-2 của Mỹ, cùng phi đội 40 tiêm kích F-15 của 2 nước. Theo con số trên, ngay cả với kịch bản tất cả đều trúng mục tiêu, hạ tầng Iran cũng khó tê liệt hoàn toàn, ông nói.
“Liên quân 2 nước Mỹ-Israel có thể gây ra một số thiệt hại, thế nhưng khó đánh sập các cây cầu cỡ trung bình đến lớn. Trong khi đó, các nhà máy điện thường là những mục tiêu diện rộng, nên cần kế hoạch tỉ mỉ để gây ra thiệt hại đáng kể chỉ với một lần đánh trúng”, ông Layton lưu ý.
Phản ứng trước những đe dọa từ ông Trump, Iran đã lập tức bác bỏ các đề xuất ngừng bắn tạm thời, nhấn mạnh Tehran muốn một thỏa thuận chấm dứt xung đột hoàn toàn.
Người phát ngôn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Ebrahim Zolfaqari ngày 7.4 cảnh báo: “Nếu các cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu phi dân sự tiếp diễn, phản ứng trả đũa của chúng tôi sẽ mạnh mẽ hơn và trên quy mô rộng hơn nhiều”. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuyên bố có đến 14 triệu người tại Iran, bao gồm chính ông, sẵn sàng hy sinh tính mạng để bảo vệ đất nước. Đồng thời, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei khẳng định các vụ hạ sát chỉ huy Iran không làm lung lay lực lượng nước này, sau khi lãnh đạo tình báo IRGC Majid Khademi thiệt mạng.
Trang Axios ngày 7.4 đưa tin ông Trump có thể tạm hoãn hạn chót của “tối hậu thư” nếu cảm thấy có thể đạt được thỏa thuận. Trước đó, truyền thông Mỹ cho hay Iran ngày 6.4 đã đưa ra đề xuất 10 điểm. Ông Trump cho biết phản hồi của Iran “chưa đủ tốt”, đồng thời nói rằng ông nhiều khả năng sẽ không gia hạn thêm.
Một số nước trung gian ở khu vực đang ráo riết tìm các điều khoản thỏa thuận có thể làm hài lòng Mỹ và Iran. Các nước nêu rằng quá trình Tehran ra quyết định thường diễn ra chậm, do vậy Washington nên cân nhắc gia hạn thêm thời gian. Một số nước như Israel, Ả Rập Xê Út và Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE) lại có lập trường thúc giục Tổng thống Trump không đồng ý ngừng bắn, nếu Iran không có các nhượng bộ rõ ràng. Giới quan sát cho rằng bất chấp nhiều nỗ lực từ các bên thứ ba, viễn cảnh Mỹ và Iran đồng ý một thỏa thuận ngừng giao tranh vẫn còn xa vời.
Cuộc gặp hôm 11.4 nhằm giải quyết xung đột Mỹ - Iran đánh dấu lần tiếp xúc trực tiếp đầu tiên giữa quan chức hai nước trong hơn một thập niên, đồng thời là cuộc đối thoại cấp cao nhất kể từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979 tại Iran.
Bên trong khách sạn sang trọng Serena ở Islamabad, các cuộc thảo luận được bố trí tại hai khu riêng biệt và một khu chung, lần lượt dành cho phái đoàn Mỹ, phái đoàn Iran và các phiên họp ba bên có sự tham gia của phía trung gian Pakistan, Reuters hôm 14.4 dẫn lời nguồn thạo tin.
Trong những vấn đề then chốt trên bàn đàm phán có eo biển Hormuz và chương trình hạt nhân của Tehran cùng các lệnh trừng phạt quốc tế.
Cuộc đàm phán kéo dài hơn 20 giờ, và nhân viên khách sạn phải ăn, ngủ và làm việc liên tục trong suốt thời gian đàm phán diễn ra. Những nhân viên này được kiểm tra lý lịch trước khi nhận nhiệm vụ.
Khi cuộc thảo luận chuyển sang những điều khoản về đảm bảo, bao gồm cam kết không tấn công và dỡ bỏ trừng phạt, Ngoại trưởng Abbas Araqchi trở nên gay gắt hơn so với giọng điệu bình thường vốn ôn hòa.
Hai nguồn tin Iran dẫn lời ông Araqchi chất vấn: "Làm sao chúng tôi có thể tin các ông khi trong cuộc họp tại Geneva (Thụy Sĩ) trước đó, các ông nói Mỹ sẽ không tấn công khi nỗ lực ngoại giao đang tiến hành?"
Mỹ và Israel đã phát động cuộc tấn công Iran chỉ hai ngày sau vòng đàm phán Geneva.
Có thời điểm cuộc họp diễn ra vô cùng căng thẳng, tiếng tranh cãi lớn vang ra ngoài phòng họp, và phía Pakistan buộc phải tạm dừng cuộc tranh luận bằng cách tuyên bố nghỉ giữa giờ và di chuyển hai bên về phòng riêng của họ.
Hai nguồn thạo tin tiết lộ điện thoại bị cấm trong phòng họp chính, buộc các đại biểu, bao gồm Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf, phải ra ngoài trong giờ nghỉ để truyền đạt thông tin về nước.
"Có thời điểm giữa cuộc họp hy vọng về một bước đột phá và thỏa thuận giữa hai bên là rất lớn. Tuy nhiên, mọi thứ nhanh chóng thay đổi", theo một nguồn tin từ chính phủ Pakistan.
Một nguồn tin khác cho hay hai bên đã "tiến rất gần" đến thỏa thuận, đạt khoảng "80% tiến trình", trước khi vấp phải những quyết định không thể giải quyết ngay tại chỗ.
Hai nguồn tin từ quan chức cấp cao Iran cảm thấy bầu không khí là nặng nề và thiếu thiện chí, và cho biết thêm rằng dù Pakistan nỗ lực làm dịu tình hình, không bên nào cho thấy dấu hiệu sẵn sàng hành động để giảm căng thẳng.
Một nhà ngoại giao Trung Đông cho biết các cuộc trao đổi giữa phía trung gian và Mỹ vẫn tiếp diễn sau khi ông Vance rời Islamabad, trong khi một nguồn tin khác cho hay Pakistan tiếp tục đóng vai trò truyền thông điệp giữa Tehran và Washington.
Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif khẳng định: "Tôi muốn nói rằng mọi nỗ lực vẫn đang được triển khai để giải quyết các vấn đề".
Dù còn nhiều trở ngại, cả hai bên đều có lý do để cân nhắc hạ nhiệt căng thẳng. Các cuộc không kích của Mỹ không nhận được nhiều ủng hộ trong nước và khó có thể làm lung lay hệ thống chính trị Iran.
Trong khi đó, việc Tehran siết chặt nguồn cung dầu mỏ thông qua hành động phong tỏa eo biển Hormuz đang gây tổn hại kinh tế toàn cầu và đẩy lạm phát tăng cao trước thềm bầu cử giữa kỳ tại Mỹ.
Đại tá Tim Hawkins, người phát ngôn Bộ tư lệnh Trung tâm thuộc quân đội Mỹ, ngày 16/4 thông báo nước này đã bàn giao toàn bộ căn cứ lớn tại Syria trong khuôn khổ lộ trình chuyển giao "có tính toán và dựa trên điều kiện thực tế".
Dù vậy, quân đội Mỹ sẽ tiếp tục hỗ trợ các đối tác địa phương trong hoạt động chống khủng bố, nhằm duy trì an ninh khu vực và bảo đảm Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng không thể trỗi dậy trở lại.
Truyền thông địa phương cho biết Mỹ đã tổ chức ba đoàn xe với tổng cộng 200 phương tiện, chở trang thiết bị hạng nặng và các hệ thống phòng không về hướng biên giới Iraq.
Bộ Quốc phòng Syria cho biết quá trình bàn giao các cơ sở quân sự được thực hiện "trong khuôn khổ phối hợp đầy đủ" giữa chính phủ nước này và Mỹ. Dù rút khỏi những căn cứ chủ chốt, lực lượng Mỹ vẫn duy trì hiện diện hạn chế tại Qamishli và Hasakah thông qua hình thức văn phòng an ninh, cũng như tại căn cứ Istirahat al-Wazir.
"Khôi phục chủ quyền của nhà nước Syria đối với các khu vực trước đây nằm ngoài tầm kiểm soát, trong đó có vùng đông bắc và khu vực biên giới, là kết quả của nỗ lực liên tục nhằm thống nhất đất nước trong khuôn khổ một nhà nước duy nhất", Bộ Ngoại giao Syria cho hay.
Damascus cho biết quá trình rút quân diễn ra sau khi thỏa thuận giữa chính phủ Syria và Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) do người Kurd dẫn đầu được triển khai thành công, cùng với những tiến triển trong cuộc chiến chống tàn dư của IS.
Căn cứ Qasrak, từng là cơ sở lớn nhất của liên quân quốc tế chống IS tại đông bắc Syria, hiện được các đơn vị thuộc Sư đoàn 60 quân đội Syria quản lý.
Quá trình Mỹ rút quân khỏi Syria đã bắt đầu từ cuối tháng 2, được cho là một phần trong kế hoạch thu hẹp hiện diện quân sự của Washington tại nước này.
Mỹ đã rút lực lượng khỏi căn cứ al-Tanf ở miền đông Syria, gần biên giới Jordan. Các lực lượng Mỹ và đồng minh SDF cũng hoàn tất chuyển giao khoảng 5.700 nghi phạm IS từ các trại giam ở đông bắc Syria sang Iraq để xét xử.
Mỹ triển khai quân tại Syria những năm qua với nhiệm vụ chính là ngăn chặn sự hồi sinh của IS. Dù tổ chức này đã mất kiểm soát vùng lãnh thổ cuối cùng tại Syria từ năm 2019, các nhóm hoạt động ngầm vẫn tiến hành một số cuộc tấn công rải rác tại Syria, Iraq và các khu vực lân cận.
Phó tổng thống Mỹ J.D Vance, người dẫn đầu phái đoàn Mỹ đến Pakistan để đàm phán với Iran nhằm tìm giải pháp chấm dứt xung đột, phát biểu trong họp báo ngày 12.4 nói rằng tin tốt là hai bên đã thảo luận nhiều vấn đề trong cuộc đàm phán kéo dài 21 tiếng, thế nhưng đã không đạt được thỏa thuận.
“Tin xấu là chúng tôi đã không đạt được thỏa thuận. Tôi nghĩ đó là tin xấu với Iran nhiều hơn là với Mỹ”, ông nói.
Ông JD Vance nêu thêm Washington đã làm rõ những lằn ranh đỏ, điều nào mà Mỹ có thể nhượng bộ, và Tehran đã không chấp nhận các điều khoản do phái đoàn Mỹ đưa ra.
Ông Vance cho biết Mỹ cần Iran cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân trong dài hạn, cũng như không theo đuổi những công cụ giúp Tehran sớm có được vũ khí hạt nhân. Ông nói rằng Mỹ đã đưa ra đề xuất được xem là tốt nhất.
Hiện Iran chưa phản hồi về phát biểu của ông JD Vance.
Trước đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei viết trên mạng xã hội X cho biết: “Các cuộc đàm phán căng thẳng bắt đầu từ sáng 11.4 với sự nỗ lực và trung gian hòa giải thiện chí của Pakistan đã tiếp tục không gián đoạn cho đến nay. Nhiều thông điệp và văn bản đã được trao đổi giữa các bên”.
Ông Baghaei nêu thêm đoàn đàm phán đã thảo luận về nhiều vấn đề, gồm eo biển Hormuz, hạt nhân, bồi thường chiến tranh, dỡ bỏ lệnh cấm vận và chấm dứt hoàn toàn cuộc chiến chống lại Iran và cuộc chiến ở khu vực.
“Sự thành công của tiến trình ngoại giao này phụ thuộc vào sự nghiêm túc và thiện chí của phía đối lập, việc kiềm chế những yêu cầu quá đáng và bất hợp pháp, cũng như việc chấp nhận các quyền và lợi ích hợp pháp của Iran”, quan chức ngoại giao Iran nhấn mạnh.
Lực lượng của Vệ binh cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cũng đã đến Pakistan và tập hợp tại căn cứ Nur Khan ở ngoại ô Islamabad. CNN dẫn nguồn thạo tin cho biết IRGC sẽ hỗ trợ hậu cần cho phái đoàn Iran đàm phán tại Pakistan, ngoài ra một thành viên IRGC cũng sẽ đưa ra những “tham vấn”.
Phát biểu từ Nhà Trắng ngày 12.4, Tổng thống Mỹ Donald Trump trước đó nói về tiến trình đàm phán rằng: “Hãy chờ xem chuyện gì sẽ xảy ra. Có thể họ đạt được thỏa thuận, có thể không. Điều đó không quan trọng. Từ góc độ của Mỹ, chúng tôi đã thắng”.
