Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cơ quan đặc trách hoạt động của quân đội Mỹ ở Trung Đông, hôm 5/4 xác nhận một tiêm kích F-15E đã bị bắn rơi khi làm nhiệm vụ chiến đấu. Tổng thống Donald Trump sau đó cho biết phi cơ đã trúng “tên lửa phòng không vác vai”.
Đây là lần đầu máy bay có người lái của Mỹ bị bắn rơi trên lãnh thổ Iran. Chỉ vài giờ sau, một cường kích A-10 cũng trúng hỏa lực đối phương, phi công cố điều khiển máy bay rời không phận Iran rồi phóng ghế thoát hiểm ở không phận đồng minh.
Các sự việc xảy ra chỉ hai tuần sau vụ tiêm kích tàng hình F-35A bị phòng không Iran phục kích, khiến phi công bị thương và máy bay hỏng nặng, dự kiến mất nhiều thời gian để sửa chữa. Ngày 26/3, một tiêm kích đa năng Super Hornet của hải quân Mỹ cũng suýt trúng tên lửa vác vai ở khu vực thành phố cảng Chabahar, miền nam Iran.
Những sự việc trên được giới chuyên gia coi là “gáo nước lạnh” đối với Washington, đặc biệt là khi Tổng thống Trump và quân đội Mỹ nhiều lần khẳng định năng lực phòng không Iran đã bị suy giảm nặng nề.
Tướng Alireza Elhami, chỉ huy Bộ tư lệnh Liên hợp Phòng không Quốc gia Iran, cho biết nước này đang phục kích máy bay quân sự đối phương bằng “các phương pháp và khí tài nội địa hiện đại”. Ông khẳng định Iran hạ được phi cơ hiện đại của Mỹ nhờ triển khai chiến thuật hợp lý, kết hợp với “các thiết bị hiện đại và đổi mới hệ thống phòng thủ”, nhưng không nêu cụ thể thông tin.
Amir Avivi, chủ tịch Diễn đàn An ninh và Quốc phòng Israel (IDSF), viện nghiên cứu chuyên cố vấn cho chính phủ nước này, nhận định Iran đang sử dụng mạng lưới camera đa phổ tinh vi, có thể thu được dữ liệu từ các bước sóng nằm ngoài phạm vi quan sát của mắt người, nhằm nhận diện và bám bắt máy bay Mỹ – Israel.
“Camera có thể lắp dọc theo những tuyến bay phổ biến của máy bay Mỹ và Israel. Sau khi phát hiện mục tiêu, Iran sẽ triển khai lực lượng để tìm cách bắn hạ”, ông Gavivi nói, thêm rằng thông tin này được các quan chức cấp cao Israel chia sẻ gần đây.
Giám đốc IDSF chỉ ra rằng sau xung đột 12 ngày hồi tháng 6/2025, quân đội Iran nhận thấy đối phương có thể dễ dàng xác định vị trí các đài radar cảnh giới để tập kích và vô hiệu hóa, khiến Tehran mất khả năng phát hiện mối đe dọa từ xa.
Khác với radar, camera không phát ra tín hiệu vô tuyến nên lực lượng Mỹ – Israel không thể truy ngược vị trí của chúng. Tel Aviv đã chia sẻ thông tin về mạng lưới camera đối phương cho Washington, song đây vẫn là thách thức về mặt tác chiến.
“Đó không phải điều quá bất ngờ, nhưng vẫn là vấn đề lớn”, giám đốc IDSF cho hay, đồng thời cảnh báo rằng Iran vẫn còn nhiều khẩu đội phòng không được bố trí rải rác khắp đất nước.
Theo bình luận viên quân sự James Marinero, camera đa phổ là giải pháp giúp Iran giảm phụ thuộc vào radar phòng không, trong khi vẫn bảo đảm năng lực cảnh giới và bám bắt mục tiêu.
Loại camera này có thể quan sát được nhiều bước sóng ánh sáng khác nhau, tạo ra môi trường giàu dữ liệu, khiến máy bay không thể ẩn mình chỉ bằng cách giảm tín hiệu phản xạ radar và cũng hạn chế đáng kể hiệu quả của những hệ thống đối phó hồng ngoại.
“Mọi vật thể trên bầu trời đều phát tín hiệu đa phổ. Kể cả khi tiêm kích tàng hình F-35 sử dụng hệ thống làm mát để che bớt lượng nhiệt tỏa ra từ động cơ, ma sát giữa không khí và thân máy bay ở tốc độ cao vẫn tạo ra sự tương phản với khí quyển xung quanh”, Marinero cho hay.
Camera đa phổ không phát ra bức xạ, nhờ nguyên lý hoạt động hoàn toàn thụ động. Điều này khiến các thiết bị cảnh báo chiếu xạ radar, như hệ thống tác chiến điện tử AN/ASQ-239 trên tiêm kích F-35, không thể biết đối phương đang theo dõi và báo động cho phi công.
Sau khi phát hiện mục tiêu, cảm biến hồng ngoại có thể chuyển tham số cho tên lửa dùng đầu dò tầm nhiệt để bám bắt. Toàn bộ quá trình từ khi theo dõi đến lúc khai hỏa đều không phát tín hiệu vô tuyến, khiến kíp lái đối phương không kịp trở tay.
Điều này dường như là đã được thể hiện trong vụ tiêm kích F-35A Mỹ bị trúng tên lửa. Chiếc F-35A dường như giữ đường bay ổn định, không có dấu hiệu cơ động ngoặt gấp hoặc thả mồi bẫy để đối phó tên lửa đang lao đến, chưa rõ liệu phi công Mỹ có biết mình đang bị nhắm mục tiêu hay không.
Camera đa phổ có thể nhận diện mục tiêu tốt hơn so với radar nếu ở trong tầm hoạt động hiệu quả. Với radar, mục tiêu thường chỉ hiển thị trên màn hình dưới dạng một đốm hoặc vạch sáng, tùy diện tích phản xạ radar, kèm theo thông số như tầm, hướng, độ cao và tốc độ.
Trong khi đó, camera đa phổ độ phân giải cao có thể thu được hình ảnh đủ rõ để xác định chủng loại máy bay. Có khả năng công nghệ AI cũng được tích hợp vào quá trình xử lý dữ liệu để nâng cao mức độ nhận dạng mục tiêu.
Dù vậy, nhược điểm chính của loại cảm biến này là dễ bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết và môi trường. Tầm phát hiện mục tiêu của nó ngắn hơn nhiều so với radar, đồng thời không thể quan sát xuyên mây mù và mưa.
Khả năng đo xa của camera đa phổ cũng rất kém, trừ khi áp dụng một số biện pháp như triển khai nhiều tổ hợp cùng lúc để làm phép đạc tam giác hoặc ước đoán khoảng cách nhờ kích thước mục tiêu.
Phạm Giang (Theo Wall Street Journal, Axios, Tasnim)
Cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran tại Pakistan cuối tuần qua kết thúc mà không mang lại thỏa thuận chấm dứt xung đột. Một trong những bất đồng chính được cho là chương trình hạt nhân của Tehran.
Priyanka Shankar, nhà bình luận của Al Jazeera, dẫn nguồn tin cho hay phía Mỹ yêu cầu Iran đình chỉ chương trình làm giàu uranium trong 20 năm để đổi lấy việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt. Tuy nhiên, Tehran từ chối và đề xuất thời hạn tối đa không quá 5 năm.
Uranium là vật liệu phóng xạ tự nhiên được tìm thấy trong đất, đá và nước. Khi được làm giàu, nó sẽ trở thành nguồn nhiên liệu cho các lò phản ứng hạt nhân. Iran nắm giữ khoảng 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60%, cách không xa mức 90% cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân, theo Al Jazeera.
Rafael Grossi, người đứng đầu Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), hồi đầu tháng 3 cho hay về lý thuyết, số lượng uranium làm giàu cao của Iran đủ để sản xuất hơn 10 đầu đạn hạt nhân. Ông thêm rằng gần một nửa số uranium làm giàu 60% có thể vẫn nằm tại cơ sở hạt nhân Isfahan của Iran.
Một lượng không xác định khác được cho là đang lưu trữ tại cơ sở Natanz. Hai địa điểm hạt nhân dưới lòng đất này, cùng với cơ sở Fordow, đã bị phá hủy hoặc hư hại nặng nề trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel hồi tháng 6/2025. Chúng cũng tiếp tục bị nhắm mục tiêu trong cuộc xung đột hiện tại.
Hiện chưa rõ liệu các kho dự trữ này có bị chôn vùi dưới đống đổ nát hay không và tình trạng của số uranium làm giàu đó ra sao.
Israel và Mỹ đã nhiều lần cáo buộc Iran làm giàu uranium để phát triển vũ khí hạt nhân, mặc dù Tehran khẳng định chương trình của họ vì mục đích hòa bình. Mỹ và các đồng minh, đặc biệt là châu Âu, đã áp đặt nhiều vòng trừng phạt lên quốc gia này.
Năm 2015, Iran ký kết thỏa thuận Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA) với các cường quốc thế giới, do Tổng thống Mỹ khi đó là Barack Obama đàm phán. Tehran đồng ý thu hẹp chương trình hạt nhân để đổi lấy việc được nới lỏng lệnh trừng phạt.
Nhưng vào năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Donald Trump đã rút Mỹ khỏi hiệp ước này, gọi đó là thỏa thuận "một chiều" và tái áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Iran. Kể từ đó, ông đã liên tục tuyên bố rằng Iran không được phép có khả năng sản xuất vũ khí hạt nhân.
Đây là một trong những yêu cầu chính của Washington trong các cuộc đàm phán với giới chức Iran trong năm qua và là một trong những lý do Mỹ đưa ra khi bắt đầu cuộc chiến với Iran vào tháng 2 năm nay.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 14/4 cho biết các cuộc đàm phán với Iran có thể tiếp tục "trong hai ngày tới" tại Pakistan, nhưng ông không hài lòng với đề xuất tạm dừng chương trình làm giàu uranium của Tehran trong 20 năm mà Phó tổng thống JD Vance đưa ra.
"Tôi đã luôn nói rằng họ không thể có vũ khí hạt nhân. Vì vậy, tôi không thích con số 20 năm", ông Trump nói.
Ông Trump tin rằng áp lực gia tăng của Mỹ đối với Iran, bao gồm việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran, cuối cùng sẽ buộc Tehran nhượng bộ trước yêu cầu "không bao giờ có vũ khí hạt nhân". "Tôi nghĩ họ sẽ đồng ý. Tôi gần như chắc chắn về điều đó", ông nói với các phóng viên tại Nhà Trắng hôm 13/4.
Tehran từ lâu đã tuyên bố không có ý định chế tạo vũ khí hạt nhân. Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cũng từng ban hành một sắc lệnh chống lại điều đó. Nhưng điều ông Trump thực sự muốn là Tehran phải từ bỏ những gì có thể cho phép họ chế tạo bom hạt nhân trong trường hợp thay đổi ý định.
"Nếu việc từ bỏ chương trình hạt nhân là lằn ranh đỏ của ông Trump, thì việc giữ lại nó là lằn ranh đỏ của Iran", Karen DeYoung, nhà bình luận của Washington Post, cho hay.
Tehran duy trì quan điểm rằng việc là thành viên của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân cho phép họ làm giàu uranium. Mặc dù hiệp ước không quy định rõ quyền này, nó cũng không cấm một cách rõ ràng.
"Đối với người Iran, chương trình hạt nhân đã đóng vai trò trung tâm trong lý tưởng của họ suốt nhiều năm qua. Đó là thách thức với chính quyền Mỹ", Christine Wormuth, cựu quan chức quân đội Mỹ và hiện đứng đầu Tổ chức Sáng kiến Đe dọa Hạt nhân, cho biết.
Wormuth lo ngại áp lực của Mỹ có thể phản tác dụng, khiến người Iran thấy "cần phải đẩy nhanh tiến độ chế tạo bom". Trong khi chính quyền ông Trump tin có thể buộc Tehran khuất phục, bà cho rằng giới lãnh đạo Iran "đều là những người sẵn sàng chịu sức ép lớn".
MV Ramana, giáo sư Đại học British Columbia, cho hay cuộc thảo luận về thời gian Iran đình chỉ làm giàu uranium phần lớn là quá trình mặc cả giữa hai bên.
"Cả chính phủ Mỹ và Iran đều đặt cược rất lớn về mặt chính trị vào vấn đề này. Tranh cãi suốt thời gian qua nằm ở chỗ ông Trump muốn Iran phải từ bỏ hoàn toàn chương trình này, trong khi Tehran không chấp nhận điều đó", ông nói.
Khi đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, con rể ông Trump, gặp các nhà đàm phán Iran tại Geneva hồi tháng 2, Iran từng đề xuất dừng làm giàu uranium 3-5 năm. Nhưng cuộc đàm phán đã đổ vỡ sau khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch tấn công Iran cuối tháng đó.
"Người Iran tại Geneva đã đồng ý với một điều mà tôi cho là ưu việt hơn JCPOA", Robert Malley, quan chức cấp cao về các vấn đề Trung Đông và từng là nhà đàm phán của Mỹ với Iran, cho hay.
"Về phía Mỹ, họ từ lâu giữ quan điểm rằng phải ngăn chặn Iran có được vũ khí hạt nhân. Do đó, họ muốn đảm bảo Iran cam kết không làm giàu uranium trong thời gian càng lâu càng tốt", Chris Featherstone, nhà khoa học chính trị tại Đại học York, nói.
Featherstone thêm rằng thời gian Iran đình chỉ càng lâu, việc tái khởi động quy trình càng trở nên khó khăn.
Đối với ông Trump, điều đó sẽ giúp chứng minh cho những tuyên bố rằng ông đang chiến thắng trong cuộc xung đột. "Việc Iran cam kết không làm giàu uranium càng lâu càng tốt có thể được xem là thành công với Mỹ. Và ông Trump có thể chứng minh rằng mình đã đạt được thành tựu từ cuộc chiến này", Featherstone nói.
Hãng thông tấn ANSA và AGI hôm 14.4 đồng loạt đưa tin Thủ tướng Meloni đã thông báo về diễn biến mới nhất liên quan đến tình trạng của thỏa thuận quốc phòng giữa Ý và Israel.
"Trước tình hình hiện tại, chính phủ đã quyết định đình chỉ việc tự động gia hạn thỏa thuận quốc phòng với Israel", bà Meloni phát biểu bên lề một sự kiện tại thành phố Verona của Ý.
Một nguồn tin ngoại giao ở Rome xác nhận với AFP rằng thỏa thuận đã không còn được triển khai, và cho hay việc duy trì hợp tác quốc phòng với Israel trong bối cảnh hiện nay sẽ gặp nhiều khó khăn về mặt chính trị.
Được thông qua vào năm 2006, thỏa thuận quốc phòng Ý - Israel được rà soát mỗi 5 năm một lần.
Thỏa thuận kêu gọi hợp tác trên nhiều lĩnh vực như công nghiệp quốc phòng, đào tạo và huấn luyện nhân sự quân sự, nghiên cứu và phát triển, cùng công nghệ thông tin và nhiều nội dung khác.
Quyết định trên đã được đưa ra sau khi quan hệ hai nước đã trở nên căng thẳng trong tuần qua. Chính phủ Ý cáo buộc lực lượng Israel đã bắn cảnh cáo nhằm vào một đoàn xe của lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hiệp Quốc có binh sĩ Ý tại Lebanon, khiến ít nhất một phương tiện bị hư hại nhưng không có thương vong.
Ý đã triệu Đại sứ Israel tại Rome để phản đối vụ việc.
Đến ngày 13.4, Israel triệu Đại sứ Ý sau khi Ngoại trưởng Ý Antonio Tajani lên án các "cuộc tấn công không thể chấp nhận được" của lực lượng Israel nhằm vào dân thường ở Lebanon.
Ông Tajani, đồng thời giữ chức Phó thủ tướng Ý, lúc đó đang ở Beirut để hội đàm với Tổng thống Lebanon Joseph Aoun và Ngoại trưởng Youssef Raggi.
Sau đó, ông Tajani viết trên X rằng chuyến đi của ông nhằm "bày tỏ sự đoàn kết của Ý trước các cuộc tấn công không thể chấp nhận của Israel nhằm vào dân thường".
Phản ứng trước quyết định đình chỉ thỏa thuận từ phía Ý, Israel cho rằng động thái của Rome chẳng gây bất kỳ ảnh hưởng nào cho an ninh của nước này.
Trong cuộc đối thoại tại Đại hội Mạng lưới hành động quốc gia ở New York (Mỹ) ngày 10.4, khi được hỏi trực tiếp về kế hoạch tranh cử, bà Kamala Harris đáp: "Có thể lắm. Tôi đang suy nghĩ về điều đó". Vị cựu Phó tổng thống Mỹ đã nhận được sự cổ vũ từ khán giả, trong đó có những tiếng hô "tranh cử lại".
Bà cho biết đã dành năm qua đi khắp nước Mỹ và nhận thấy hệ thống hiện tại "không còn hiệu quả với nhiều người". Theo bà, chính phủ cần giảm bớt quan liêu và tập trung vào kết quả thực chất. "Người dân không muốn quy trình, họ muốn tiến bộ", bà nói.
Đại hội Mạng lưới hành động quốc gia được xem là diễn đàn quy tụ nhiều gương mặt tiềm năng của đảng Dân chủ cho cuộc bầu cử tổng thống năm 2028 như Bộ trưởng Giao thông Vận tải Pete Buttigieg, Thống đốc Pennsylvania Josh Shapiro, Thống đốc Maryland Wes Moore, Thống đốc Illinois JB Pritzker, Thống đốc Kentucky Andy Beshear, Thượng nghị sĩ Mark Kelly Mark Kelly và Hạ nghị sĩ Ro Khanna.
Hầu hết các nhân vật này đều đều đã bày tỏ sự quan tâm hoặc chưa loại bỏ ý định tranh cử tổng thống.
Tại sự kiện, bà Harris cũng chỉ trích cách Tổng thống Mỹ Donald Trump xử lý xung đột với Iran, cho rằng điều này làm suy yếu quan hệ đồng minh và ảnh hưởng toàn cầu của Mỹ. Bà nhận định Mỹ đang đánh mất vị thế quốc tế và sẽ cần những nỗ lực "nghiêm túc" để khôi phục.
Liên quan tuyên bố của ông Trump về việc "xóa sổ" chương trình hạt nhân Iran, bà Harris cho rằng thực tế đã chứng minh điều ngược lại. "Ông ấy nói đã loại bỏ hoàn toàn, nhưng rõ ràng điều đó không xảy ra", bà nói.
Trong thời gian tới, bà Harris dự kiến tham gia các hoạt động gây quỹ cho đảng Dân chủ, đồng thời tập trung hỗ trợ đảng trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ sắp tới.
