Khi còn đi học phổ thông, tôi gặp rất nhiều khó khăn với môn Vật Lý. Mọi chuyện bắt đầu với quy tắc bàn tay phải, khi tôi thấy thầy vẽ hình lên bảng để giảng mà chẳng hiểu gì.
Để tiếp tục minh họa, thầy lại lấy cái hình mở nút chai rượu vang ra giảng. Tới lúc này thì tôi thật sự là muốn phát khóc, bởi vì tôi có thấy cái chai rượu vang bao giờ.
Khi quả lắc, lò xo, chuyển động thẳng đều, gia tốc, dòng điện xoay chiều, tiêu cự, thấu kính, bước sóng đi vào đời tôi thì tôi đã khổ lại càng khó. Xin nói thẳng luôn là tôi giỏi Toán, ít nhất thì theo lời cô giáo dạy Toán thì tôi “chỉ thua các bạn học sinh giỏi toàn quốc môn Toán”.
Nhưng Vật lý, dù được biểu trưng bằng các phương trình toán học, vẫn ám ảnh tôi suốt mấy năm cấp ba.
Mọi sự chỉ khá lên một chút khi tôi nghe nói về một cô giáo được xem là rất giỏi Vật lý đã mở lớp dạy thêm. Tôi theo học thì quả nhiên là bắt đầu hiểu được chút đỉnh, nhưng vẫn khổ sở vô cùng. Tới mức năm thi tốt nghiệp lớp 12, tôi thi sáu môn Toán, Lý, Hóa, Sinh, Tiếng Anh và Ngữ văn mà tôi phải dành gần một nửa thời gian để ôn môn Vật lý, thật khủng khiếp.
Sau này thì tôi vào đại học ngành kỹ sư Hóa. Lúc thi vào tôi cứ đinh ninh là mình sẽ học nhiều về Hóa học, nhưng sau khi đi du học thì tôi mới biết là ngành kỹ sư hóa chủ yếu là thiết kế máy móc cho các quá trình sản xuất Hóa học.
Tức là, tôi được học rất nhiều về Vật lý. Nhiệt động học, thủy động học, cơ học là các ngành khoa học cơ bản của kỹ sư hóa, tới mức ngành học của tôi được dịch ra là ngành “kỹ sư cơ khí hóa học”.
Vậy mà những cơn ác mộng về Vật lý lại không trở về với tôi. Sau năm nhất, tôi về Việt Nam thăm thầy dạy Vật lý ngày trước. Thầy hỏi tôi em học mấy môn nhiệt học, thủy động học thế nào, hồi trước thầy thấy em dở môn Lý lắm mà.
Tôi nhún vai khoe rằng tôi được điểm HD, cao nhất trong thang điểm ở Australia. Thầy chỉ lắc đầu khó tin, còn tôi thì hậm hực nghĩ rằng thầy hồi trước dạy dở quá nên em mới te tua ấy chứ.
Thật ra thì thầy tôi dạy không dở. Chỉ là ở Australia thì chúng tôi học mô men lực xong rồi phải thiết kế mô hình cầu bằng giấy, tự lấy giấy làm ra rồi giáo sư đặt mô hình xe chạy qua coi có sập không.
Học điện thì phải vào phòng lab tự hàn các mối hàn điện tử, nối các bộ phận lại rồi bật công tắc, nếu làm đúng thì đèn cắm trên bảng hàn mới sáng. Học về dòng xoáy của chất lỏng thì chúng tôi phải xem mô hình chân vịt quay trong nước, xem quá trình đẩy khí vào bột để biến thành chất lỏng…
Nói tóm lại là học đi đôi với hành, nên mới hiểu nổi là mình đang học cái gì.
Ở Việt Nam, các môn khoa học tự nhiên dường như vẫn được dạy như cũ, càng lúc càng nâng cao tầm kiến thức và vẫn chẳng có một chút thực hành. Các em học sinh vẫn khổ sở với các phương trình điện xoay chiều, phản ứng oxy hóa khử trong khi cha mẹ các em thì cãi nhau xem học mấy cái đó làm gì, khi học xong rồi lại vứt vào thùng rác.
Việc học rồi lại “vứt vào thùng rác” là có thật. Các bạn có thể đi tìm hiểu những người đã tốt nghiệp đại học các ngành công nghiệp nặng ở Việt Nam xem họ đang làm cái gì. Ngay cả những người “làm đúng ngành” như kỹ sư điện làm cho ngành điện lực, thì cái mà họ làm thường là lắp đặt và sửa chữa máy móc. Hầu như chẳng có kỹ sư nào thiết kế được vật gì từ không thành có (from scratch).
Các bản thiết kế để sản xuất hầu như được làm ở nước ngoài, đưa về tới Việt Nam thì chỉ còn công đoạn lắp đặt rồi đưa vào khai thác. Các kỹ sư nhiều lắm thì chỉ biết sửa chửa chút đỉnh khi có vấn đề, vì vậy mấy chục năm rồi mà mối tâm tình với Toán Lý Hóa của những người là kỹ sư cũng vẫn cứ như vậy thôi.
Các em học sinh cần phải biết rằng, xà bông được tạo ra từ một phản ứng giữa chất béo và kiềm, và bản chất của xà bông là một loại muối, và tốt nhất là các em ấy được đi “nấu xà bông” để hiểu được.
Còn bán dẫn thì nguyên tắc vật lý nền tảng là dòng điện tạo ra do các lổ hổng trên vật liệu (như silicon, germanium) hoạt động như các positron. Chừng nào các em chưa được nhìn thấy silicon hay germanium thì cha mẹ của các em sẽ vẫn còn bài trừ từ Toán học, Vật lý tới Hóa học.
Nhưng hễ con em của họ không vào đựơc cấp ba, không được học những thứ “vứt đi đó”, thì họ lại kêu khóc khắp nơi, đăng đàn than thở, kêu gọi xây thêm trường, tự hỏi tương lai các em sẽ đi về đâu…
Một người bạn của tôi làm chủ thầu gần đây gần như bất lực khi gặp một khách hàng xây quán cà phê theo kiểu AI chỉ đâu, làm đó thì tôi cảm thấy cạn lời. Vị khách tham khảo ý tưởng từ AI nên hôm nay bản vẽ này, mai lại đổi phương án khác.
Mỗi lần AI cho ra một hình ảnh mới, là một lần công trình phải điều chỉnh. Tôi thấy rất khó hiểu vì sao một số người cho rằng AI có thể thay bác sĩ, kiến trúc sư như vậy.
Thời đại bây giờ, cái gì cũng có thể tìm kiếm trên mạng. Tôi từng khá ngạc nhiên khi trên các sàn thương mại điện tử có bán đơn ly hôn, thậm chí bản vẽ nhà cũng có đầy, ưng ý mẫu nào thì cứ việc chốt đơn.
Tôi cũng từng khá ngạc nhiên khi thấy một đồng nghiệp chụp lại một nốt đỏ trên da rồi hỏi AI xem đây là gì, có nghiêm trọng và cần đi mua thuốc uống không.
AI giỏi tạo ra hình ảnh đẹp, nhưng lại không hiểu mảnh đất mà bạn định xây một công trình lên đó. Nó không biết nền đất yếu hay cứng, không đánh giá được độ lún, không tính toán tải trọng theo điều kiện thực tế.
Đơn cử như AI có thể cho ra một bản vẽ quán cà phê lung linh trên ảnh, nhưng ngoài thực tế thì nóng hầm hập buổi chiều, bí bách vì thiếu thông gió... những thứ này không thể chỉ "prompt" vài dòng là giải quyết được.
Có một xu hướng đáng lo là nhiều người bây giờ gặp gì cũng hỏi AI. Từ chuyện nhỏ đến chuyện lớn, AI dần trở thành biết tuốt.
Công nghệ có thể giúp bạn hình dung ý tưởng, tham khảo phong cách, tiết kiệm thời gian ở bước khởi đầu. Nhưng để biến ý tưởng đó thành công trình thực tế, vẫn cần kiến thức kỹ thuật, kinh nghiệm và trách nhiệm của con người.
Ông bạn chủ thầu của tôi giờ nghe đâu chủ quán đang định làm lại cổng, lát lại sân và phía bên trái định dựng lên một hòn giả sơn với một hồ cá Koi chạy dọc theo hàng rào, nhưng "chưa chốt được vì mẫu nào cũng đẹp".
Tôi vừa xem một video ghi lại cảnh một shipper cố hết sức can ngăn khách đừng nhận đơn hàng "iPhone 16 Pro Max thanh lý" giá chỉ 500 nghìn đồng. Khách hàng là một bé gái, độ tuổi cấp hai, biểu cảm có vẻ hý hửng vì nghĩ mình vừa trúng "món hời".
Dù anh shipper ra sức khuyên can và cảnh báo khui hàng thì không được trả lại, em vẫn mở hộp ngay tại chỗ, đầy háo hức và rồi chưng hửng khi bên trong chẳng có chiếc iPhone nào, mà là vài viên pin.
Một người bạn của tôi khi xem video này và cho rằng shipper làm vậy là không đúng với nhiệm vụ công việc.
Hàng nào cho phép đồng kiểm thì đồng kiểm với khách, khách nhận hàng thì thu tiền, khách không lấy thì làm thủ tục hoàn đơn hàng. Shipper hết trách nhiệm. Nếu có sự cố hàng giả, hàng không đúng quảng cáo thì đó là việc của người mua với người bán hoặc với sàn thương mại điện tử.
Tôi thì nghĩ khác, như cô bé trong video trên, sau khi chưng hửng vì mở hàng mà không thấy chiếc iPhone nào đã nói với shipper rằng cho trả lại hàng vì mẹ biết mẹ sẽ mắng nữa. Có thể suy luận rằng đây không phải lần đầu, shipper cũng quá rành với những đơn hàng như thế, làm gì có chiếc điện thoại thông minh nào, nên họ cảnh báo khách trước cũng là một việc cần làm.
Chú của chồng tôi sống độc thân, không vợ con, tích cóp được khá nhiều tiền và vàng. Ai trong nhà cũng biết chú có điều kiện tài chính, nhưng điều khiến chúng tôi mệt mỏi là chú gần như không bao giờ chủ động chi tiêu cho bản thân.
Chú sống cùng khu vực gần nhà với vợ chồng tôi. Mỗi ngày, chuyện cơm nước gần như do chúng tôi lo. Thỉnh thoảng phải sai đứa con đem cơm cho chú, hoặc cuối tuần thì chú tự chạy xe qua nhà tôi ăn cơm.
Khi chú ốm phải đi viện, toàn bộ chi phí từ nhập viện, thuốc men đến chăm sóc đều do vợ chồng tôi đứng ra lo liệu. Chú không hề thiếu tiền nhưng lại luôn né tránh hoặc im lặng, chưa lần nào nói đến chuyện sẽ gửi lại tiền cho vợ chồng tôi.
Chồng tôi thì nghĩ "chú không có ai, mình giúp được thì giúp". Người trong họ hàng thừa biết chuyện này và xem đó là chuyện đương nhiên vì bố mẹ chồng của tôi đã mất, chúng tôi phải có bổn phận lo cho chú và "nhà, tài sản sau này cũng sẽ để lại cho vợ chồng tôi chứ ai vào đây".
>> Ác mộng 5 cục nóng máy lạnh của hàng xóm chĩa vào nhà tôi
Nhưng chính chuyện này lại làm tôi thấy bất ổn, khó xử vì "cho nhà, cho tài sản" cũng chỉ là lời nói suông của họ hàng khác chứ chưa bao giờ vợ chồng tôi nghe khẳng định từ chú.
Giúp đỡ người thân là chuyện nên làm, nhưng nếu thành trách nhiệm một chiều, kéo dài mà không có sự rõ ràng thì rất dễ dẫn đến ấm ức.
Tôi bắt đầu lo lắng cho tương lai. Nếu sau này chú tiếp tục ốm đau, chi phí lớn hơn, liệu vợ chồng tôi có phải tiếp tục gồng gánh? Trong khi đó, chúng tôi cũng còn con cái, cuộc sống riêng và nhiều khoản phải lo.
Tôi nên làm gì trong tình huống này? Nói thẳng với chú về chuyện tiền bạc thì sợ mang tiếng "tính toán", còn tiếp tục im lặng thì áp lực ngày càng lớn.
