Ở một số tỉnh phía Bắc, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch gần như là một nếp sinh hoạt quen thuộc. Cứ đến ngày này, nhiều gia đình lại tất bật nặn bánh trôi bánh chay, thắp hương gia tiên, như một nghi thức không thể thiếu.
Chính vì vậy, dân gian vẫn hay nói với nhau câu “tháng ba bánh trôi bánh chay”, như một cách gọi tên thời điểm mà ai cũng có thể nhận ra.
Nhưng khi vào miền Nam, Tết Hàn thực lại mang một dáng vẻ khác. Không còn không khí rộn ràng hay tính cộng đồng rõ rệt, ngày mùng 3 tháng 3 trôi qua nhẹ hơn, đôi khi chỉ còn lại trong ký ức của một số gia đình.
Có lẽ vì khí hậu và nhịp sống khác biệt, miền Nam không có sự chuyển mùa rõ ràng như miền Bắc, nên cảm nhận về tiết Thanh minh hay “mốc chuyển” của thời gian cũng nhạt hơn. Những ý niệm về “ăn lạnh để giảm nóng”, hay điều hòa âm dương, vì thế cũng không còn hiện diện rõ trong đời sống thường ngày.
Từ những thói quen tưởng như rất đời thường ấy, câu hỏi về nguồn gốc Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch bắt đầu được đặt ra. Với nhiều người, đây đơn giản là ngày làm bánh trôi, bánh chay dâng lên bàn thờ tổ tiên.
Theo ông Hoàng Triệu Hải, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu địa lý kiến trúc Phương Đông, đằng sau những viên bánh nhỏ ấy là cả một lớp nghĩa sâu của văn hóa Việt.
“Tết Hàn thực không phải là ngày lễ vay mượn, mà được hình thành từ cách người Việt quan sát tự nhiên và tổ chức đời sống theo âm lịch, âm dương ngũ hành”, ông Hải nói.
Thời điểm Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 cũng là lúc tiết Thanh minh đã bắt đầu, trời chuyển nhẹ từ xuân sang hạ, không khí ấm dần lên, cây cối thay lá. Người Việt thường đi tảo mộ, dọn dẹp phần mộ tổ tiên, cắt tỉa cỏ cây, như một cách vừa chăm sóc ký ức gia đình, vừa “sửa soạn” lại không gian trước mùa mới.
Những việc tưởng như rất giản dị như phát quang một ngôi mộ, đặt lại nén nhang, lau sạch bia đá, lại mang trong mình một ý nghĩa sâu xa hơn. Đó không chỉ là sự tưởng nhớ, mà còn là cách con người điều chỉnh mối quan hệ với tự nhiên trong thời điểm chuyển mùa.
Khi mùa xuân dần khép lại, nhường chỗ cho cái nắng đầu hạ, Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch xuất hiện như một “nhịp chuyển” nhẹ. Và trong nhịp chuyển đó, những viên bánh trôi bánh chay, nén nhang trên bàn thờ trở thành cách để người Việt giữ mình gắn với cội nguồn, dù cuộc sống đã đổi thay rất nhiều.
Hiện nay, một số quan niệm cho rằng Tết Hàn thực của người Việt gắn liền với tích Giới Tử Thôi của Trung Quốc. Tuy nhiên, ông Hoàng Triệu Hải cho rằng cách lý giải này không thực sự trùng với ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà chỉ là một lớp nghĩa được gán thêm về sau.
“Ngày 3 tháng 3 âm lịch không liên quan trực tiếp đến điển tích đó, nên nếu chỉ hiểu Tết Hàn thực theo câu chuyện này thì chưa đủ”, ông nói.
Điều quan trọng hơn nằm ở chính cái tên “Hàn thực” – thức ăn lạnh. Nhưng “lạnh” ở đây không đơn thuần là nhiệt độ của món ăn, mà là một cách biểu đạt mong muốn cân bằng với thời tiết khi mùa hè đang đến gần.
“Ăn đồ lạnh vào dịp này là cách người xưa gửi gắm mong muốn mùa hạ bớt nóng, thời tiết hài hòa hơn”, ông Hải phân tích.
Trong cách nhìn đó, bánh trôi bánh chay không chỉ là món ăn quen thuộc của Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch, mà còn là một dạng “biểu tượng” được người Việt tạo ra từ rất lâu. Hình tròn của bánh, màu trắng của bột, phần nhân bên trong… tất cả đều mang ý nghĩa riêng.
Theo ông Hải, bánh trôi tròn, nhân vuông được hiểu là dương sinh âm; bánh chay với nhân đậu vàng và vỏ trắng thể hiện sự giao hòa âm dương.
“Khi đặt những viên bánh lên bàn thờ trong ngày Tết Hàn thực, người Việt không chỉ dâng một món ăn, mà còn gửi vào đó những ước vọng rất đời thường: một mùa hè dịu hơn, một năm thuận lợi hơn, và một sự cân bằng trong cuộc sống”, ông Hải nói.
Theo chuyên gia, có thể ai cũng từng ăn bánh trôi bánh chay dịp Tết Hàn thực, nhưng không phải ai cũng biết mình đang giữ một phong tục đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
Mạng xã hội lan truyền đoạn clip ghi lại khoảnh khắc ba vợ mếu máo ôm chầm lấy con rể, nghẹn ngào bật khóc sau khi vượt 200 km đến bệnh viện. Câu chuyện khiến nhiều người tin rằng chàng rể hẳn đã sống tình nghĩa nên mới nhận được tình thương sâu đậm từ ba vợ.
Chia sẻ với Thanh Niên, chị Phạm Lợi (36 tuổi, ở P.Bình Tân, TP.HCM) cho biết khi hay tin bệnh tình của chồng chị là anh Lê Quang Triệu (40 tuổi) trở nặng, ông Phạm Văn Hùng (59 tuổi, quê An Giang), ba ruột chị, đã vượt hơn 200 km lên bệnh viện thăm con rể.
Trước đó, anh Triệu mắc ung thư gan giai đoạn cuối, song gia đình giấu không cho ông Hùng biết. "Lần này bệnh chuyển xấu, anh ói ra máu nên ba tôi tức tốc lên thăm. Giờ tôi chỉ mong chồng còn được ngày nào hay ngày đó, nên muốn lưu lại những khoảnh khắc bên người thân, không ngờ lại nhận được nhiều sự quan tâm từ mọi người", chị Lợi chia sẻ.
Chị Lợi và anh Triệu nên duyên vợ chồng cách đây 18 năm. Vợ chồng chị và ông Hùng có khoảng 10 năm ở chung với nhau nhưng chưa bao giờ xảy ra xích mích. Trước đây, anh Triệu làm nghề rửa xe, sáng sớm ông Hùng thường sửa soạn đồ đạc sẵn để con rể làm việc.
"Chồng tôi hiền lành, ai nói gì cũng không để bụng, thương yêu ba mẹ vợ. Cả chồng tôi và ba mẹ đều sống với nhau rất chân thành như mối quan hệ ruột thịt. Anh ấy là con rể duy nhất của gia đình nên mọi người trong nhà rất quý", chị Lợi cho biết.
Cũng theo chị Lợi, ba chị không quen nói lời hoa mỹ. Khi thấy con rể chịu đau đớn, ông chỉ biết lặng lẽ xót xa. Sau 1 tuần điều trị, anh Triệu được bác sĩ cho xuất viện về nhà theo dõi thêm. Ông Hùng ở lại đến khi con về, động viên nghỉ ngơi, ăn uống rồi mới yên tâm trở về quê, dù bản thân cũng vừa trải qua ca phẫu thuật đường ruột chưa lâu.
"Giờ ba đã về quê nhưng ngày nào cũng gọi điện hỏi thăm. Chỉ là những câu rất giản dị như "con ăn chưa", "hôm nay ngủ có được không"… nhưng đều đặn lặp lại mỗi ngày", chị Lợi nói.
Khoảng 4 năm trước, anh Triệu xuất hiện cơn đau vùng hạ sườn phải. Vợ chồng anh đến bệnh viện kiểm tra thì bất ngờ phát hiện khối u lớn. "Thời điểm ấy, hai bên gia đình gần như suy sụp trước thông tin anh bị ung thư gan bởi anh không rượu bia, không hút thuốc. Năm đầu điều trị, ai cũng phải chuẩn bị tinh thần cho tình huống xấu nhất. May mắn là sau đó anh đáp ứng thuốc tốt hơn và cầm cự được đến hôm nay", chị Lợi cho hay.
Vợ chồng chị Lợi có 2 con (con trai đầu học lớp 12, con gái học lớp 7). Từ ngày anh Triệu đổ bệnh, cả nhà luôn nghĩ đến tương lai của các con để có thêm động lực bước tiếp. Con cái cũng là lý do để họ gắng gượng qua những ngày tháng khó khăn, chắt chiu từng cơ hội điều trị. Vợ chồng chị mong các con được lớn lên trọn vẹn trong tình yêu thương của ba mẹ.
Ông Hùng cho biết luôn xem anh Triệu như con ruột, chưa từng nặng lời với con. Ông mong con rể không phải chịu đau đớn do bệnh tật. "Điều tôi mong mỏi nhất lúc này là con rể có thể sống thêm được ngày nào hay ngày đó và kỳ vọng một phép màu sẽ đến với gia đình", ông Hùng nói.
Hôm nay 5.4, mạng xã hội lan truyền đoạn clip ghi lại cảnh một nam tài xế xe tải có hành động dũng cảm, kịp thời cứu sống một bé gái đang lững chững đi bộ băng qua đường trên quốc lộ 1 giữa lúc các phương tiện đang lưu thông với tốc độ cao. Hành động này nhanh chóng nhận được hàng nghìn lượt yêu thích và bình luận khen ngợi từ cộng đồng mạng.
Theo tìm hiểu của PV Thanh Niên , nam tài xế trong câu chuyện trên là anh Lý Quang Tố (31 tuổi, trú tại phường Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng).
Sự việc xảy ra vào ngày hôm qua 4.4, trên tuyến quốc lộ 1 thuộc địa phận xã Phú Lộc, thành phố Huế.
Chia sẻ về khoảnh khắc nghẹt thở đó, anh Tố cho biết thời điểm ấy đoạn đường cho phép xe chạy với tốc độ từ 80 - 90 km/giờ. Từ xa, anh bất ngờ phát hiện một bóng nhỏ từ trong nhà chạy thẳng ra đường, hướng về phía làn xe bên kia.
"Tôi thấy cháu bé chạy thẳng qua luôn, đứng từ góc đó phi ra. Không ngờ một đứa trẻ nhỏ như vậy lại có thể chạy sang tận phía bên kia đường giữa lúc xe cộ đang chạy rất nhanh. Phản xạ lúc đó của tôi là phải dừng xe bằng mọi giá", anh Tố nhớ lại.
Sau khi quan sát thấy phía sau không có xe, ngay lập tức anh Tố gấp, bật đèn tín hiệu. Do tình huống quá khẩn cấp và sự tập trung cao độ vào việc cứu người, anh đã nhảy ra khỏi cabin nhanh đến mức bị trật khớp chân. Tuy nhiên, lúc đó anh vẫn cố chạy đến bế cháu bé đưa vào lề đường an toàn.
Cháu bé trong clip là bé gái khoảng 2 tuổi. Thời điểm xảy ra sự việc, cháu bé tỏ ra khá bình tĩnh, không khóc lóc hay hoảng sợ. Sau khi đưa cháu vào khu vực an toàn, anh Tố đã trao cháu bé cho người thân.
Theo lời kể của anh Tố, cha mẹ cháu bé hiện đang làm việc tại TP.HCM, cháu ở nhà cùng chị gái. Do một phút thiếu quan sát của người trông nom, cháu đã tự ý mở cửa chạy ra quốc lộ.
Sáng nay, cha mẹ của bé gái đã liên lạc với anh Tố để gửi lời cảm ơn và hỏi thăm tình hình của anh. "Gia đình cháu bé còn lo lắng hỏi tôi rằng việc dừng xe gấp giữa đường như vậy có bị cảnh sát giao thông xử phạt hay không, nếu có bị phạt thì họ xin được đóng phạt thay. Tôi đã giải thích rằng mình làm việc tốt để cứu người nên chắc chắn sẽ không bị xử phạt", anh Tố chia sẻ thêm.
Anh Tố cũng đang có một con trai 3 tuổi, có lẽ tâm thế của một người làm cha đã giúp anh có phản xạ nhanh nhạy và quyết liệt. Anh cho biết, sau khi cứu được cháu bé và trở về nhà, anh mới bắt đầu cảm thấy đau ở chân do cú nhảy từ cabin xuống đường.
Giải thích về việc trích xuất và đăng tải đoạn clip lên mạng xã hội, anh Tố nói: "Tôi cắt lại đoạn video này, phần vì muốn lưu lại kỷ niệm, phần vì lo ngại nếu sau này có bị cơ quan chức năng kiểm tra về việc dừng đỗ hay vi phạm luật giao thông tại thời điểm đó thì có bằng chứng để giải trình. Lái xe như chúng tôi vốn không có điều kiện kinh tế dư dả, nhưng cứu người là trên hết".
Dù đã có 14 năm kinh nghiệm lái xe đường dài và từng nhiều lần giúp đỡ người gặp nạn trên đường như người say rượu, người tự té xe, nhưng đây là lần đầu tiên anh đối mặt với tình huống cứu một đứa trẻ đi "lạc" vào quốc lộ.
Đáng chú ý, ngay sau khi đoạn video được lan tỏa, hành động của anh Tố không chỉ nhận được sự cảm kích từ người dân mà còn thu hút sự chú ý của cơ quan chức năng. Anh Tố cho biết, một cán bộ CSGT thuộc Trạm CSGT Phú Lộc, Phòng CSGT Công an thành phố Huế sau khi nắm bắt sự việc qua hình ảnh trích xuất đã chủ động liên lạc với anh.
Cán bộ CSGT khẳng định trong tình huống khẩn cấp liên quan đến tính mạng con người, hành động ưu tiên cứu người của anh Tố là hoàn toàn đúng đắn và đáng được biểu dương gương người tốt việc tốt.
Xác nhận sự việc với PV Thanh Niên, lãnh đạo Trạm CSGT Phú Lộc nói: "Nắm được sự việc, chúng tôi đã gọi ngay cho tài xế để biểu dương tinh thần, đồng thời giải thích hành động này không bị xử phạt, để tài xế an tâm".
