Tổng thống Mỹ Donald Trump đã leo thang thế đối đầu với Iran vào ngày 12/4, khi tuyên bố kế hoạch phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz sau khi các cuộc đàm phán ngừng bắn kéo dài kết thúc mà không đạt được thỏa thuận.
Sau hơn 21 giờ đàm phán tại Islamabad với sự tham gia của quan chức Mỹ, Iran và Pakistan, Phó Tổng thống JD Vance xác nhận vào sáng sớm 12/4 rằng các cuộc đàm phán đã kết thúc mà không đạt được thỏa thuận mở lại tuyến hàng hải hay gia hạn lệnh ngừng bắn vẫn còn mong manh.
Căng thẳng gia tăng
Chỉ vài giờ sau khi đàm phán kết thúc, ông Trump đăng trên mạng xã hội rằng ông đã chỉ thị Hải quân Mỹ phong tỏa “mọi tàu thuyền cố gắng đi vào hoặc rời khỏi eo biển Hormuz”, đồng thời chặn các tàu trên vùng biển quốc tế trả “phí bất hợp pháp” cho Iran.
Ông cáo buộc Tehran rải thủy lôi và gây khó khăn cho hoạt động vận tải toàn cầu tại tuyến đường hẹp này, nơi khoảng 20% lượng dầu thế giới thường đi qua, đồng thời cảnh báo rằng “các quốc gia khác” sẽ tham gia cùng Mỹ.
Cùng lúc, ông Trump nhắc lại cảnh báo rằng các chính phủ nước ngoài không được cung cấp vũ khí cho Iran, cảnh báo hậu quả nghiêm trọng đối với bất kỳ quốc gia nào hỗ trợ Tehran.
Tuy nhiên, dù động thái này cho thấy sự chuyển hướng rõ rệt sang biện pháp gây áp lực mạnh mẽ, các chuyên gia quân sự và phân tích hàng hải cho rằng việc thực thi phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ cực kỳ khó khăn.
Một cuộc phong tỏa hải quân đối với Iran sẽ là một trong những hành động quân sự quan trọng nhất của Mỹ. Nó sẽ kiểm tra liệu ưu thế hải quân của Mỹ có thể vượt qua chiến lược bất đối xứng của Iran hay không. Đây là chiến lược không nhằm đối đầu trực tiếp lực lượng Mỹ mà khiến việc vận tải trở nên nguy hiểm đến mức tự đình trệ.
Các cuộc đàm phán tại Islamabad, được quan chức Mỹ mô tả là căng thẳng và toàn diện, nhằm giải quyết việc Iran hạn chế tàu thuyền qua eo biển và kéo dài lệnh ngừng bắn. Tuy nhiên, việc kết thúc mà không có thỏa thuận đã loại bỏ rào cản ngoại giao cuối cùng ngăn leo thang.
Trước đó, ông Trump từng ám chỉ có thể chấp nhận mở lại một phần eo biển như một phần của thỏa thuận, nhưng tuyên bố mới cho thấy sự kiên nhẫn của ông dường như đã cạn. Giới chức quân sự Mỹ cho biết các cuộc tấn công trong hơn 1 tháng qua đã phá hủy phần lớn hải quân truyền thống của Iran. Tuy nhiên, các nhà phân tích nhấn mạnh đây không phải công cụ chính của Tehran.
Thế khó với kế hoạch
Iran vận hành hai lực lượng hải quân: hải quân chính quy và lực lượng hải quân của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Lực lượng IRGC tập trung vào hoạt động tác chiến bất đối xứng với xuồng cao tốc, tàu tên lửa nhỏ, tàu rải mìn và UAV, phù hợp với vùng nước hẹp của vịnh Ba Tư.
Hơn 60% số xuồng tấn công nhanh của IRGC vẫn còn nguyên vẹn sau nhiều tuần bị Mỹ tấn công, và tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với vận tải biển, theo Newsweek. Iran cũng có tàu ngầm cỡ nhỏ hoạt động ở khu vực hẹp của eo biển nước nông, có thể phóng ngư lôi.
Mặt khác, tại điểm hẹp nhất, eo biển Hormuz chỉ rộng khoảng 32km. Điều này tạo lợi thế cho chiến thuật bất đối xứng: Các xuồng nhỏ khó bị phát hiện, có thể ẩn trong tàu cá dân sự hoặc căn cứ ven bờ.
Ngoài ra, Iran có thể tấn công từ đất liền bằng tên lửa chống hạm đặt trên xe tải, cho phép tấn công mà không cần triển khai tàu.
Mặt khác, Iran được cho là sở hữu hàng nghìn thủy lôi. Việc rải mìn có thể thực hiện bí mật và việc rà phá rất chậm, nguy hiểm. Chỉ riêng nguy cơ thủy lôi cũng đủ khiến các công ty vận tải dừng hoạt động.
Iran sở hữu kho thủy lôi hải quân lớn tích lũy qua nhiều thập kỷ, bao gồm thủy lôi tiếp xúc phát nổ khi va chạm, thủy lôi từ tính phát hiện tín hiệu từ trường của thân tàu, thủy lôi âm thanh phản ứng với tiếng chân vịt, và thủy lôi áp suất cảm nhận sự thay đổi áp lực nước khi tàu đi qua.
Các biến thể tiên tiến hơn có thể phân biệt giữa các loại tàu khác nhau, thậm chí được lập trình để chỉ kích nổ với tàu chở dầu lớn mà bỏ qua tàu quét mìn nhỏ hơn.
Thêm vào đó, Iran đã có đội xuồng không người lái (USV) mang thuốc nổ có khả năng tấn công tàu. Điều này khiến việc kiểm soát tuyến hàng hải càng trở nên phức tạp.
Theo các chuyên gia, mục tiêu quan trọng hàng đầu của Iran không phải là thắng trong cuộc đối đầu trực diện với Mỹ. Họ chỉ cần khiến tuyến vận tải đủ trở nên rủi ro là đã thành công trong việc làm gián đoạn hàng hải và đạt được mục tiêu.
Một số chuyên gia cho rằng Mỹ có thể tận dụng ưu thế hải quân để ngăn chặn hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, gây áp lực kinh tế lớn mà không cần chiến dịch quân sự kéo dài.
Sau khi đàm phán bất thành, cả Mỹ và Iran đang đánh giá lại lập trường của đối phương. Việc thực thi phong tỏa sẽ đòi hỏi triển khai hải quân quy mô lớn và phối hợp với các đồng minh.
Các công ty vận tải, bảo hiểm và thị trường năng lượng toàn cầu đang chuẩn bị cho tình trạng gián đoạn kéo dài. Ngay cả khi chưa có phong tỏa toàn diện, việc Mỹ siết kiểm soát và Iran tiếp tục gây sức ép cũng có thể khiến lưu lượng vận tải qua eo biển Hormuz duy trì ở mức thấp, tiếp tục gia tăng áp lực lên Washington.
Cuộc khủng hoảng Iran - Mỹ đang mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn không lối thoát, với áp lực ngày càng đè nặng lên cả hai phía.
Chỉ vài giờ trước khi vòng đàm phán thứ hai tại Islamabad (dự kiến diễn ra vào ngày 22-4), Iran và Mỹ đồng loạt rút lui.
Tổng thống Mỹ Donald Trump lập tức gia hạn vô thời hạn lệnh ngừng bắn theo yêu cầu của Pakistan, trong khi chờ một "đề xuất thống nhất" từ Tehran, nhưng lệnh phong tỏa hải quân vẫn được duy trì.
Đây không chỉ là một bước trì hoãn ngoại giao, mà còn là dấu hiệu của một cuộc khủng hoảng đang leo thang khi cả hai bên đều không sẵn sàng nhượng bộ.
Yêu cầu của ông Trump về một "đề xuất thống nhất" từ Tehran hé lộ những chia rẽ sâu sắc trong nội bộ Iran.
Theo nhà phân tích Shahram Kholdi trên tờ Iran International ngày 21-4, các nhân vật cấp cao trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) - bao gồm tân chỉ huy Vahidi và Cố vấn An ninh quốc gia Zolghadr - đã phủ quyết mọi nhượng bộ trong đàm phán.
Ông Kholdi nhận định: "Quyền lực bị chia rẽ, phái đoàn của Chủ tịch Quốc hội Ghalibaf không thể trói buộc Nhà nước". Trang Axios và Đài CNN cũng xác nhận IRGC nhất quyết không tiếp xúc với Mỹ chừng nào lệnh phong tỏa còn hiệu lực.
Hãng tin Bloomberg cho biết Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi nghiêng về phía đạt thỏa thuận, song tiếng nói của họ chưa đủ trọng lượng.
Về kinh tế, Iran đang chịu sức ép nghiêm trọng. Mức tiêu thụ nhiên liệu trong chiến tranh lên tới 197 triệu lít/ngày, trong khi sản lượng chỉ đạt 120 triệu lít.
Người phát ngôn Chính phủ Iran ước tính tổng thiệt hại chiến tranh tính đến ngày 18-4 vào khoảng 270 tỉ USD - tương đương 57% GDP và gần gấp ba lần ngân sách chính phủ.
Tại Mỹ, áp lực lên Nhà Trắng cũng không kém phần gay gắt. Các báo, tạp chí như New York Times, TIME và Foreign Policy đồng loạt chỉ trích chiến dịch là "ngõ cụt chiến lược": eo biển Hormuz chưa mở, giá xăng tăng cao, và chính quyền thiếu kế hoạch rõ ràng.
Bloomberg dẫn kết quả thăm dò cho thấy hơn 70% người Mỹ phản đối chiến tranh với Iran, trong khi xung đột đã kéo dài vượt khung thời gian bốn đến sáu tuần mà ông Trump ban đầu đặt ra.
Nhà khoa học chính trị Gevorg Mirzayan nhận định trên News.ru: "Ông Trump cần một chiến thắng nhanh chóng, nếu không sẽ đối mặt nguy cơ bị luận tội. Còn Tehran không muốn bị cáo buộc là yếu đuối. Tìm ra thỏa hiệp sẽ rất khó, phần lớn vì Israel sẵn sàng phá hoại bất kỳ thỏa thuận nào".
Hòa đàm đang kẹt trong vòng luẩn quẩn: Iran yêu cầu Mỹ dỡ phong tỏa hải quân trước khi nối lại đàm phán, còn ông Trump tuyên bố việc dỡ phong tỏa sẽ khiến mọi thỏa thuận trở nên bất khả thi.
Hệ quả là IRGC tuyên bố đóng cửa trở lại eo biển Hormuz ngày 18-4, khiến tuyến đường hàng hải chiến lược này thực sự "tê liệt" - theo CNN dẫn nguồn từ trang theo dõi hàng hải MarineTraffic.
Bộ Tư lệnh trung tâm Mỹ cho biết đã ra lệnh cho 28 tàu quay đầu hoặc trở về cảng kể từ khi lệnh phong tỏa có hiệu lực.
Mỹ còn mở rộng phong tỏa ra phạm vi quốc tế. Ngày 21-4, tàu chở dầu Tifani bị lực lượng Mỹ bắt giữ trong vùng trách nhiệm của Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Trước đó, tàu buôn Touska của Iran cũng bị bắt giữ ở Vịnh Oman ngày 19-4. Tờ New York Times dẫn lời tướng Dan Kaine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng liên quân, tuyên bố các lực lượng Mỹ bên ngoài Trung Đông sẽ tham gia vào các hoạt động ngăn chặn vận chuyển hàng hóa của Iran - cho thấy phong tỏa đang được triển khai trên quy mô toàn cầu.
Viện RUSSTRAT của Nga cảnh báo: "Nếu Mỹ không phải trả giá trong vấn đề Iran, hành động này sẽ lan sang cả thương mại hàng hải của Trung Quốc và Nga".
Từ châu Âu, Cao ủy Đối ngoại EU Kaja Kallas thông báo sau cuộc họp ngoại trưởng EU ngày 21-4 tại Luxembourg rằng khối này dự kiến thông qua gói trừng phạt mới nhắm vào các đối tượng liên quan đến việc hạn chế hàng hải tại Hormuz vào tháng 5.
Đây là bước leo thang tiếp nối sau khi EU đã thông qua hai gói trừng phạt đối với Iran hồi tháng 1-2026 nhắm vào 19 cá nhân và 12 tổ chức với lý do hỗ trợ quân sự cho Nga và đàn áp biểu tình trong nước.
Tuy nhiên, nhà khoa học chính trị Gevorg Mirzayan nhận định châu Âu khó đóng vai trò quyết định nào trong cuộc đối đầu này.
Năm 2025, 58% khí hóa lỏng của EU có nguồn gốc từ Mỹ - con số dự kiến tăng lên 65% vào cuối năm - khiến Brussels thiếu đòn bẩy chính trị thực chất để tác động lên Washington.
Trang tin USNI News của Viện Hải quân Mỹ hôm 6/4 cho biết trong đề xuất ngân sách của Lầu Năm Góc cho năm tài chính 2027, hải quân Mỹ muốn quốc hội duyệt mua 540 tên lửa phòng không SM-6 có tổng giá trị 4,33 tỷ USD, tăng khoảng ba lần so với con số 166 quả trước đó một năm.
Lực lượng này cũng muốn được cấp 3 tỷ USD để mua 785 tên lửa hành trình Tomahawk, tăng hơn 14 lần so với 55 quả được phê duyệt trong năm tài chính 2026. Hải quân Mỹ còn đề xuất mua 494 tên lửa đối không tầm trung AIM-120 AMRAAM có tổng giá trị 804 triệu USD, cùng 141 ngư lôi hạng nặng Mark 48 với giá 571 triệu USD.
Phần lớn tên lửa Tomahawk và SM-6 sẽ nằm trong dự luật hòa giải ngân sách liên bang thứ hai, cho phép hải quân Mỹ dàn trải mua sắm trong vài năm.
Tên lửa hành trình Tomahawk đạt tầm bắn 1.600-2.500 km tùy phiên bản, có thể được khai hỏa từ hệ thống phóng thẳng đứng Mark 41 trên nhiều loại tàu mặt nước và tàu ngầm của hải quân Mỹ. SM-6 là tên lửa phòng không chủ lực của hạm đội tàu mặt nước Mỹ, cũng có khả năng làm nhiệm vụ chống hạm trong một số trường hợp.
SM-6 và Tomahawk nằm trong số những loại đạn đắt tiền, khó chế tạo nhất trong kho vũ khí của quân đội Mỹ.
Hải quân Mỹ đề xuất mua lượng lớn tên lửa giữa lúc xuất hiện lo ngại rằng lực lượng này đang tiêu hao quá nhiều vũ khí trong xung đột Trung Đông. Điều này làm kho dự trữ bị hao hụt và có thể khiến Mỹ gặp bất lợi trong nỗ lực đối phó với các đối thủ ngang hàng.
Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ước tính đến cuối tháng 3, hải quân Mỹ đã khai hỏa khoảng 850 quả Tomahawk trong xung đột với Iran. Đây là số lượng tên lửa Tomahawk lớn nhất được phóng trong một xung đột đơn lẻ kể từ Chiến tranh vùng Vịnh năm 1991.
Todd Harrison, chuyên gia cấp cao về chi tiêu quốc phòng tại Viện Doanh nghiệp Mỹ, cho biết Washington cần mua lượng lớn tên lửa Tomahawk và SM-6, song ngành công nghiệp quốc phòng nội địa hiện không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu lớn như thế trong thời gian ngắn.
Harrison cho rằng chính quyền Tổng thống Donald Trump muốn dàn trải mua sắm bằng cách đưa phần lớn tên lửa vào dự luật hòa giải ngân sách liên bang, thêm rằng đây là phương án khả thi hơn. "Về cơ bản, họ đang ứng tiền trước để mua đạn dược", ông cho hay.
Trong một thời gian dài, đổi mới được xem là quá trình có thể thiết kế và kiểm soát - doanh nghiệp lập kế hoạch, đầu tư nghiên cứu, rồi triển khai theo kịch bản định trước. Nhưng tư duy đó đang sụp đổ.
Sự rút ngắn của chu kỳ công nghệ, vòng đời sản phẩm co lại và hành vi tiêu dùng biến động liên tục đã buộc doanh nghiệp phải đổi mới ngay trong khi đang hành động - không có kịch bản, không có thời gian chờ đợi. Chính tại điểm này, lãnh đạo ngẫu hứng nổi lên như một năng lực chiến lược không thể thiếu.
Điều cần làm rõ ngay: ngẫu hứng không đồng nghĩa với tùy hứng. Ẩn dụ từ nhạc Jazz nói lên điều này rõ nhất - để có thể ngẫu hứng và thăng hoa, cả ban nhạc phải luyện tập hết sức nghiêm túc. Lãnh đạo ngẫu hứng là năng lực trình độ cao, đòi hỏi sự kết hợp giữa chuyên môn sâu, khả năng nhận diện tín hiệu nhanh và năng lực ra quyết định - thực thi gần như đồng thời.
Ở cấp độ tổ chức, ngẫu hứng không phải là hành vi cá nhân mà là năng lực tập thể, được hình thành qua cách đội ngũ phối hợp, học hỏi và phản ứng trong thời gian thực.
Nghiên cứu từ gần 3.000 doanh nghiệp tại Anh (của các học giả Anh và Mỹ, công bố trên tạp chí British Journal of Management năm 2023) cho thấy: mức độ ngẫu hứng có cấu trúc càng cao thì hiệu quả đổi mới càng lớn.
Về bản chất, ngẫu hứng tổ chức là sự hội tụ giữa thiết kế và thực thi trong cùng một thời điểm, xóa bỏ khoảng cách truyền thống giữa "lập kế hoạch" và "hành động". Tổ chức chuyển từ vận hành tuyến tính sang trạng thái thích nghi liên tục, trong đó quyết định được điều chỉnh theo phản hồi tức thời từ môi trường.
Năng lực này được cấu thành bởi ba trụ cột: phản ứng nhanh với tín hiệu mới, thích nghi trong phạm vi mục tiêu chiến lược, và giao tiếp - phối hợp liên tục cả bên trong lẫn bên ngoài tổ chức.
Trong mô hình này, vai trò của người lãnh đạo không còn là "nhạc trưởng kiểm soát" mà là "người kích hoạt". Lãnh đạo không điều khiển từng hành động, mà tạo ra môi trường để năng lực tập thể được phát huy tối đa - thông qua khả năng lắng nghe sâu, sẵn sàng chia sẻ vai trò lãnh đạo, chấp nhận sai lầm như dữ liệu học hỏi, và đặt mục tiêu chung cao hơn cái tôi cá nhân.
Một nghịch lý quan trọng xuất hiện: trong tư duy truyền thống, kiểm soát là điều kiện để đạt hiệu quả. Nhưng trong đổi mới không kịch bản, kiểm soát quá mức lại trở thành rào cản. Khi tổ chức bị bao phủ bởi quy trình cứng nhắc, báo cáo dày đặc và các tầng phê duyệt, khả năng ngẫu hứng bị bóp nghẹt.
Ngược lại, buông bỏ hoàn toàn cấu trúc cũng dẫn đến hỗn loạn. Hiệu quả vì vậy không nằm ở việc tối đa hóa kiểm soát, mà ở chỗ thiết lập một cấu trúc tối giản - "vừa đủ" để định hướng nhưng không kìm hãm sáng tạo.
Thách thức này càng phức tạp hơn trong kỷ nguyên số, khi doanh nghiệp đối mặt với tình trạng quá tải thông tin. Tiếp nhận quá nhiều dữ liệu không làm tăng năng lực đổi mới - ngược lại, có thể gây ra "tê liệt phân tích", làm chậm ra quyết định và suy giảm chất lượng sáng tạo.
Lãnh đạo ngẫu hứng vì thế không phải là người thu thập nhiều thông tin hơn, mà là người biết lọc bỏ để giữ lại điều quan trọng nhất, từ đó duy trì khả năng phản ứng nhanh và chính xác.
Tại Việt Nam, nơi doanh nghiệp đang chịu áp lực kép từ biến động toàn cầu và yêu cầu chuyển đổi trong nước, lãnh đạo ngẫu hứng không còn là lựa chọn mang tính phong cách - mà là yêu cầu mang tính chiến lược.
Thực tiễn từ các doanh nghiệp lớn cho thấy chính khả năng phá vỡ kịch bản cũ và vận hành theo logic ngẫu hứng có cấu trúc đã tạo ra tăng trưởng trong những giai đoạn bất định nhất.
