Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 13/4 tuyên bố đã “xóa sổ” hải quân Iran, đánh chìm 158 tàu chiến, nhưng thừa nhận Tehran vẫn sở hữu các “xuồng tấn công nhanh”, dù ông không cho rằng đây là mối đe dọa lớn.
Xuồng tấn công nhanh là những phương tiện cỡ nhỏ có thể di chuyển với tốc độ cao, trang bị súng máy và một số loại tên lửa chống hạm. Đây được coi là vũ khí chính được lực lượng hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) dùng để tuần tra hoặc rải thủy lôi ở eo biển Hormuz, theo Chris Long, cựu sĩ quan hải quân Anh từng làm nhiệm vụ ở vịnh Ba Tư.
Trước chiến sự, IRGC được cho là sở hữu 3.000-5.000 xuồng tấn công nhanh. Báo WSJ của Mỹ dẫn các nguồn tin cho hay hơn 60% xuồng tấn công nhanh thuộc biên chế của IRGC vẫn nguyên vẹn sau gần hai tháng chiến sự với Mỹ – Israel. Các xuồng này thường được cất giấu trong các hang ngầm dọc bờ biển Iran và tận dụng tốc độ cao, khả năng cơ động linh hoạt để né tránh vệ tinh do thám.
Saeid Golkar, chuyên gia về IRGC kiêm giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Tennessee, Mỹ, gọi đây là “hạm đội muỗi” của Iran, do những xuồng này có kích thước nhỏ, chạy nhanh và linh hoạt, có thể tiến hành các đòn tấn công quấy nhiễu bằng súng máy, tên lửa và máy bay không người lái (UAV) mang theo. Chúng là lực lượng nòng cốt của hải quân thuộc IRGC, lực lượng độc lập với hải quân chính quy.
“Hải quân IRGC hoạt động giống như một lực lượng du kích trên biển”, Golkar cho hay. “Họ tập trung vào lối đánh bất đối xứng, ưu tiên chiến thuật tấn công chớp nhoáng, đánh nhanh rút gọn, đặc biệt là tại vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz”.
Lực lượng hải quân thuộc IRGC được thành lập vào khoảng năm 1986. Theo chuyên gia Farzin Nadimi từ Viện Washington, Mỹ, trong cuộc chiến Iran – Iraq, hải quân chính quy Iran từng do dự khi tấn công tàu dầu của Kuwait và Arab Saudi, những quốc gia tài trợ cho Iraq lúc bấy giờ.
Vì vậy, IRGC đã nhập cuộc và đẩy mạnh các vụ tập kích, khiến Mỹ phải điều tàu chiến đến hộ tống các đoàn tàu dầu đi qua khu vực. Trong giai đoạn này, tàu USS Samuel B. Roberts của Mỹ từng suýt chìm vì trúng thủy lôi do Iran rải. Hải quân Mỹ đáp trả bằng cách phá hủy hai tàu hộ vệ cùng hàng loạt tàu quân sự khác của Iran trong một trận đối đầu sau đó.
3 năm sau, chứng kiến lực lượng Mỹ áp đảo quân đội Iraq trong cuộc chiến vùng Vịnh lần thứ nhất, Iran tin rằng họ khó lòng giành chiến thắng nếu đối đầu trực diện quân đội Mỹ. Do đó, theo Nadimi, nước này đã phát triển một lực lượng tinh nhuệ chuyên tấn công kiểu du kích tại vùng Vịnh.
Hải quân IRGC có khoảng 50.000 thành viên, chia làm 5 khu vực tác chiến dọc theo vùng Vịnh. Lực lượng này cũng duy trì hiện diện trên nhiều đảo trong tổng số 38 hòn đảo mà Iran kiểm soát tại đây.
IRGC đã xây dựng ít nhất 10 căn cứ kiên cố và được ngụy trang kỹ lưỡng để che giấu đội xuồng tấn công nhanh. Một trong số đó là Farur, trung tâm điều hành của lực lượng đặc nhiệm hải quân Iran.
Ban đầu, Iran sử dụng các loại xuồng hoán cải có gắn súng máy hoặc súng phóng lựu. IRGC sau đó chế tạo hàng loạt xuồng nhỏ chuyên dụng, cùng với các loại tàu ngầm mini và xuồng không người lái. Lực lượng này tuyên bố một số mẫu xuồng của họ có thể đạt tốc độ hơn 185 km/h.
Hải quân IRGC gần đây còn phát triển các loại tàu lớn và hiện đại hơn, nhiều chiếc trong số đó đã trở thành mục tiêu tấn công của Mỹ – Israel, theo Alex Pape, chuyên gia hàng hải hàng đầu tại nền tảng phân tích quốc phòng mã nguồn mở Janes. Trong số những tàu bị hư hại trong đòn tập kích của Mỹ có cả tàu sân bay UAV Shahid Bagheri, một tàu container được hoán cải có khả năng phóng cả tên lửa chống hạm.
Để đối phó chiến thuật “bầy đàn” từ các đội xuồng nhỏ của Iran, chiến hạm Mỹ đã được trang bị pháo hạng nặng và nhiều loại khí tài hiện đại khác. Song các tàu thương mại lại hoàn toàn không có khả năng tự vệ trước những cuộc tấn công kiểu này.
Xuồng cao tốc của IRGC hôm 18/4 đã áp sát hai tàu thương mại hoạt động gần eo biển Hormuz, nổ súng ngăn chặn một tàu dầu và dường như đã phóng UAV đánh trúng, gây hư hại một tàu container. Cả hai sự cố đều không ghi nhận thương vong về người.
Nicholas Carl, chuyên gia về Iran tại Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) ở Washington, cho rằng những sự việc như vậy thể hiện mối đe dọa thường trực mà “hạm đội muỗi” Iran có thể gây ra với các tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz, ngay cả khi hải quân Mỹ đang hiện diện đông đảo gần đó để thực thi lệnh phong tỏa.
Các chiến hạm cỡ lớn của Mỹ đến nay vẫn tránh tuần tra tại khu vực eo biển Hormuz, bởi eo biển chật hẹp này không đủ chỗ cho tàu chiến xoay xở và gần như không có thời gian để kịp phản ứng nếu bị xuồng cao tốc Iran tấn công từ cự ly gần bằng UAV hay tên lửa.
Những tàu chiến Mỹ thực thi lệnh phong tỏa có thể đóng quân chủ yếu ngoài eo biển, tại vịnh Oman hoặc xa hơn nữa là biển Arab. Tại các vị trí này, họ vẫn có thể kiểm soát những tuyến vận tải hàng hải nhưng IRGC khó tấn công hơn nhiều.
Chuyên gia Carl chỉ ra rằng đây mới là những vụ tấn công đơn lẻ, nguy cơ với hải quân Mỹ và tàu thương mại sẽ cao hơn nhiều nếu Iran thực sự thử nghiệm chiến thuật bầy đàn, sử dụng hàng chục xuồng cao tốc cùng áp sát từ nhiều hướng để tung đòn tập kích trong các tình huống thực chiến.
Hải quân IRGC từ lâu đã áp dụng chiến thuật “mèo vờn chuột” với quân đội Mỹ ngay tại vịnh Ba Tư. Đô đốc Gary Roughead, cựu tư lệnh hải quân Mỹ, nhớ lại trong những năm 1990 và 2000, các xuồng tấn công cỡ nhỏ Iran thường lao thẳng về phía chiến hạm Mỹ với tốc độ cao rồi bất ngờ chuyển hướng khi chỉ còn cách khoảng một km.
“Chúng là lực lượng quấy nhiễu đầy khó chịu”, đô đốc Roughead nói. “Bạn không bao giờ biết họ đang tính toán điều gì hay ý đồ thực sự của họ là gì”.
Tác chiến UAV đã đẩy mức độ nguy hiểm của “hạm đội muỗi” lên tầm cao mới, Roughead cho hay. Những thiết bị này có giá thành rẻ và đôi khi rất khó phát hiện cũng như ngăn chặn, nhưng lại có khả năng gây thiệt hại nặng nề cho một chiến hạm trị giá hàng tỷ USD, đô đốc này nói.
Một biểu ngữ màu đen treo trên cửa khẩu biên giới giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Iran ngày 4/4 thể hiện quyết tâm trả thù Mỹ và Israel, bên cạnh chân dung của cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei. Ông bị ám sát trong đợt tập kích ngày 28/2 của Mỹ - Israel.
Các phóng viên của hãng tin Mỹ AP nhập cảnh vào Iran từ Thổ Nhĩ Kỳ. Trong hành trình lái xe 12 tiếng về phía nam tới thủ đô Tehran, họ chứng kiến cuộc sống thường nhật vẫn tiếp diễn tại quốc gia đang ở tâm điểm một cuộc chiến khu vực làm rung chuyển nền kinh tế thế giới.
Dấu hiệu lớn đầu tiên về sự hủy diệt của cuộc chiến xuất hiện tại thành phố Zanjan ở phía tây bắc, cách biên giới khoảng 6 giờ lái xe. Các quan chức Iran cho biết một cuộc không kích đã đánh trúng trung tâm cộng đồng tôn giáo được gọi là husseiniyah, khiến hai người thiệt mạng và phá hủy một phòng khám cùng một thư viện. Những công trình khác nằm trong khu phức hợp, trong đó có những công trình đã tồn tại hàng thế kỷ như mái vòm mạ vàng, bị hư hại.
Khi được hỏi về cuộc tấn công vào Zanjan, quân đội Israel cho biết đã đánh trúng "một trụ sở quân sự" và khẳng định đã tránh làm hại các cơ sở dân sự mà không giải thích thêm.
"Tổn thất này khiến tôi rất đau lòng", Somayeh Shojaei, cư dân địa phương thường xuyên tham gia các sự kiện tôn giáo và văn hóa tại trung tâm, nói.
Theo Jaafar Mohammadi, giám đốc văn hóa và hướng dẫn Hồi giáo của tỉnh, cuộc tấn công đã giết chết người trông coi thư viện và một tình nguyện viên của Hội Trăng lưỡi liềm đỏ Iran.
Người nghèo trước đây được điều trị miễn phí tại phòng khám của hội và sinh viên thường xuyên lui tới thư viện, nơi lưu giữ hơn 35.000 cuốn sách, trong đó có nhiều bản thảo cổ. Ông Mohammadi không biết tại sao khu phức hợp này lại bị nhắm mục tiêu.
"Iran đã muốn đàm phán hòa bình với Tổng thống Mỹ Donald Trump, nhưng ông Trump đáp trả bằng chiến tranh", Mohammadi nói. "Ông ấy đã khơi mào cuộc chiến, nhưng chúng tôi chắc chắn sẽ chiến thắng".
Phóng viên Mỹ mô tả rằng vào ngày 4/4, giao thông vẫn bình thường tại các thành phố nằm trên tuyến đường đi đến Tehran. Chợ, cửa hàng vẫn mở, người dân đi bộ trên phố. Một nhà hàng phục vụ các món đặc sản Iran như thịt cừu nướng và cơm, súp lúa mạch và đồ uống từ hoa nghệ tây trong khi bài hát Losing my religion (Đánh mất đức tin) của nhóm nhạc Mỹ R.E.M. vang lên trên loa phóng thanh.
Nhiều phụ nữ ra ngoài mà không quàng khăn che đầu. Nhóm phóng viên đi qua hai trạm kiểm soát trên đường vào Tehran và không bị dừng lại. Thủ đô Iran im ắng đến rợn người sau nửa đêm. Đêm hôm trước, thành phố hứng một đợt tập kích dữ dội vào những ngọn núi ở rìa thủ đô.
Mỹ và Israel đã thực hiện hàng nghìn cuộc không kích vào Iran. Thủ đô Tehran là nơi hứng chịu thiệt hại chủ yếu. Chính quyền Iran cho biết hơn 1.900 người đã thiệt mạng. Hiện chưa rõ bao nhiêu người trong số đó là binh sĩ và dân thường.
Nhiều tòa nhà chính phủ và đồn cảnh sát bị phá hủy. Nhóm phóng viên đi qua một số trạm kiểm soát. Họ phải dừng lại một lần, mở cửa xe và xuất trình thẻ báo chí trước khi được cho đi tiếp.
Nhiên liệu được trợ giá rất cao, một lít xăng chỉ khoảng 0,0375 USD. Nhưng người dân chỉ được phép mua khoảng 20 lít mỗi lần. Không ai xếp hàng chờ đổ xăng.
Tổng thống Mỹ hôm 4/4 cho Iran 48 giờ để đạt thỏa thuận mở lại eo biển Hormuz nếu không muốn cơ sở hạ tầng dân sự, trong đó có cầu và nhà máy điện, bị tàn phá. Ông Trump sau đó lùi hạn chót đến trước 20h ngày 7/4 (7h ngày 8/4 giờ Hà Nội). Khi còn 12 tiếng nữa là đến thời hạn, ông cảnh báo "nền văn minh Iran "sẽ bị diệt vong" nếu Tehran không đáp ứng yêu cầu, nhưng cũng để ngỏ khả năng đạt được thỏa thuận vào phút chót.
Trong khi đó, Iran cảnh báo nếu Washington vượt "lằn ranh đỏ", nước này sẽ tung đòn trả đũa vượt ra ngoài Trung Đông, đồng thời khiến Mỹ và đồng minh mất đi nguồn dầu khí của khu vực.
Lili, người làm việc trong lĩnh vực nghệ thuật tại thủ đô, cho biết cô và gia đình không định rời khỏi Tehran. "Chẳng có nơi nào thực sự an toàn để lánh nạn: Khi hạ tầng bị nhắm mục tiêu, gần như mọi ngóc ngách đều có thể trúng đòn tấn công", cô nói.
Viết trên mạng xã hội sáng qua (17.4, theo giờ VN), Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo: "Tôi vừa có cuộc hội đàm tuyệt vời với Tổng thống Joseph Aoun đáng kính của Li Băng và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Hai nhà lãnh đạo này đã nhất trí rằng để đạt được hòa bình giữa hai nước, họ sẽ chính thức bắt đầu một lệnh ngừng bắn kéo dài 10 ngày". Theo đó, lệnh ngừng bắn có hiệu lực lúc 17 giờ (theo giờ miền đông Mỹ) tương ứng là 4 giờ sáng 17.4 (theo giờ VN).
"Trước đó, ngày 14.3, lãnh đạo Li Băng và Israel gặp nhau lần đầu tiên sau 34 năm tại Washington D.C, với sự hiện diện của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio. Tôi đã chỉ đạo Phó tổng thống J.D Vance và Ngoại trưởng Rubio, cùng với Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Dan Razin' Caine làm việc với Israel và Li Băng để đạt được một nền hòa bình lâu dài", Tổng thống Trump viết thêm trên Truth Social.
Sau thông tin trên, người dân ở thủ đô Beirut (Li Băng) đã bắn pháo hoa và hò reo ăn mừng vào khoảng nửa đêm 16.4 (theo giờ địa phương). Theo tờ The Guardian, hàng ngàn gia đình di tản đã bắt đầu trở về miền nam Li Băng sau khi lệnh ngừng bắn được công bố. Trước đó, giao tranh bùng phát từ ngày 2.3 sau khi lực lượng Hezbollah ở Li Băng đã tấn công Israel để "chia lửa" với Iran. Đáp trả lại, Israel đã tấn công tổng lực nhằm vào phía nam Li Băng và nhiều mục tiêu của Hezbollah. Cuộc chiến đã làm hơn 2.100 người ở Li Băng thiệt mạng và khiến hơn 1 triệu người phải di tản.
Tuy nhiên, sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào ngày 17.4, quân đội Li Băng cáo buộc Israel thực hiện "một số hành động xâm lược", vi phạm thỏa thuận của họ. Chính quyền Li Băng cũng khuyến cáo người dân đang di tản chưa nên quay về nhà ngay.
Trong khi đó, dù gọi lệnh ngừng bắn là một cơ hội "lịch sử" cho hòa bình, nhưng Thủ tướng Netanyahu từ chối rút quân khỏi miền nam Li Băng trong thời gian tạm dừng giao tranh, vì lý do "nguy cơ xâm lược" và để ngăn chặn hỏa lực vào Israel.
Không những vậy, ông Israel Katz, Bộ trưởng Quốc phòng Israel, tuyên bố quân đội Israel "nắm giữ và sẽ tiếp tục giữ vững" tất cả các vị trí đã "dọn sạch và kiểm soát" ở Li Băng. Ông Katz còn cho biết Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) duy trì kiểm soát dải đất sâu tới 10 km dọc theo biên giới ở miền nam Li Băng, tiếp tục phá hủy các ngôi nhà ở những ngôi làng mà ông mô tả là đã bị biến thành "tiền đồn khủng bố".
Ông nhấn mạnh mục tiêu của Israel là giải giáp Hezbollah vẫn chưa đạt được và một khu vực ở miền nam Li Băng "chưa được phi quân sự hóa". "Điều này sẽ phải được thực hiện, hoặc bằng cách ngoại giao hoặc bằng cách nối lại các hoạt động quân sự của Israel khi kết thúc lệnh ngừng bắn", ông Katz tuyên bố.
Trong phân tích gửi đến Thanh Niên cách đây chưa lâu, Eurasia Group (Mỹ), đơn vị tư vấn và nghiên cứu rủi ro chính trị hàng đầu thế giới, nhận định Tel Aviv đang xem đây là cơ hội để giải giáp hoàn toàn Hezbollah khi lực lượng này đang suy yếu và Iran khó có khả năng hỗ trợ. Chuyên gia Firas Maksad, Giám đốc chương trình Trung Đông của Eurasia Group, thậm chí dự báo hành động quân sự của Israel ở Li Băng có thể tiếp tục kéo dài sau khi xung đột Iran kết thúc. Tuy nhiên, chính chuyên gia Maksad đánh giá việc giải giáp hoàn toàn Hezbollah sẽ rất khó khăn, một phần vì quy mô của lực lượng này rất lớn khi phân bổ vũ khí và nhân lực trải rộng khắp đất nước Li Băng. Hezbollah là lực lượng chính trị và quân sự chính trị đại diện cho người dân theo nhánh Hồi giáo Shiite vốn rất đông đảo. Việc giải giáp Hezbollah cũng không thể được thực hiện từ xa.
Thế nhưng, chuyên gia Nimrod Novik, thuộc Diễn đàn Chính sách Israel và cựu cố vấn cấp cao của cố Thủ tướng Israel Shimon Peres, cho rằng mục tiêu ngắn hạn của Israel là làm suy yếu Hezbollah đến mức chính phủ Li Băng có thể ra tay giải giáp.
Trong khi đó, phía Iran đặt ra việc Israel và Mỹ không tấn công, hủy diệt Hezbollah là một trong các điều kiện để đạt được thỏa thuận kết thúc xung đột. Ngược lại, cả Mỹ lẫn Israel đều bác bỏ điều kiện này.
Giữa những diễn biến mới nhất khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, Hezbollah tuyên bố các tay súng của lực lượng này "sẽ giữ sẵn ngón tay trên cò súng". Tuyên bố của Hezbollah không đề cập cụ thể đến lệnh ngừng bắn nói rằng họ "sẵn sàng bảo vệ chống lại sự phản bội và phản bội của kẻ thù".
Những yếu tố trên khiến cho vấn đề Hezbollah khó có thể giải quyết, đồng thời đe dọa lệnh ngừng bắn vừa đạt được giữa Israel và Li Băng.
"Tin rất tốt đây! Tôi vừa nhận được thông báo rằng 8 phụ nữ dự kiến bị tử hình tại Iran tối nay sẽ không bị xử tử nữa. 4 người sẽ được thả ngay lập tức, 4 người còn lại bị kết án một tháng tù. Tôi đánh giá cao Iran và các lãnh đạo của họ vì tôn trọng đề nghị của Tổng thống Mỹ và hủy kế hoạch thi hành án", Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày 22/4.
Trả lời trên Fox News sau đó, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cũng nói rằng ông Trump đã "nhận được thông tin trực tiếp từ chính quyền Iran rằng những phụ nữ này sẽ được tha mạng".
Tổng thống Mỹ hôm 21/4 dẫn lại bài viết của một nhà hoạt động ủng hộ Israel, trong đó cho biết 8 phụ nữ tại Iran sắp bị treo cổ. Ông kêu gọi lãnh đạo Iran trả tự do cho những phụ nữ này để tạo "khởi đầu tuyệt vời" cho đàm phán.
Tuy nhiên, giới chức Iran khẳng định không có kế hoạch nào như vậy. Trang Mizan Online của cơ quan tư pháp Iran cho rằng Tổng thống Trump "một lần nữa bị tin giả đánh lừa". "Trong số những phụ nữ được cho là sắp bị tử hình, một số người đã được thả, số khác đối diện với những cáo buộc có mức án tối đa là tù giam", trang này cho hay.
Tổng thống Mỹ từng nhiều lần đưa ra thông tin về án tử hình tại Iran, nhưng thường gây tranh cãi hoặc không được xác thực.
Ông Trump hôm 21/4 gia hạn lệnh ngừng bắn với Iran, nhưng vẫn yêu cầu quân đội Mỹ phong tỏa các cảng biển nước này, gây sức ép buộc Tehran đưa ra đề xuất thống nhất nhằm nối lại đàm phán. Theo CNN, tính đến tối 21/4, chính quyền Mỹ gần như không nhận được phản hồi đáng kể nào từ Iran.
Iran ngày 22/4 tuyên bố sẽ không mở lại eo biển Hormuz chừng nào lệnh phong tỏa của Mỹ vẫn còn hiệu lực. Giá dầu, vốn đã tăng vọt kể từ khi Mỹ - Israel tấn công Iran ngày 28/2, tiếp tục tăng nhẹ do sự mơ hồ về khả năng chiến sự tiếp diễn.
